Wednesday, January 16, 2008

Internet ma Monit Moderen


Nâko: Yohanes Manhitu

NENO nasòp neno, ma monit nabain'on piuta. Nbi neno unû, tuise mamoëk nèki ‘nimaf, namuni-te nèk mesin tuis/makîtuï (mesin tik). Ma kalu he tapèn informasi natuin hanaf, alakun radio es natonan kit. Namuni-te, tivi metan-mutî ném ma nmoê kit tít pristiwa nbi bale bian. Kalobes onanet, tivi warna npoi ma sâ-sâ mapoin onlê asli kun. Ma neno i, nès-nès a-nbi mansian moderen in monit, alakleö sâ-sâ he manaob nèk komputer. Nfin nâko nane, internet (komputer pukan amfaut pah-pinan ini lê matalû neu pah-pah) njail ‘baelpalút lê tuaf namfafau npake he nanaob mepu humâ-humâ, nâko tuis talantea kios tivi (televisi). Es onnane, kalobes, a-nbi mé-mé, nès-nès a-nbi kota ‘naekin, monit moderen lof ka mafètin fa ben nâko sâ lê matekâ nak internet. Talantea nmuî atoni bian nak on i, "Ka nmuî tivi ka sâ-sâ, ilolamu nmuî internet."

Nâko oras internet nane nmulai mapakê, pah-pinan i onlê nmâlélen, nane fun atoni nbi bale-es, kota ka kuan, ‘nuüf ka mnesat, nabè'i nbait informasi nok tuaf bian a-nbi bale bian nenô-fai, leku bônuamhá. Natuin internet nane msâ, hit nabè'i tsònû sulat, dokumen, foto, vidio, ma kanan data eletronik lê nabè' masònû natuin alat i. Hit a-trasa onlê pah-pinan (dunia) i ka nmuî fa ben in batas ma tuän. In ka on fa neno unû lê naheun nok mâneät humâ-humâ ntomneu komunikasi ma telekomunikasi, fun in nah oras namfau. Neno i, hine napèn in upan alekot a-nbi pah moderen, sâ-sâ lê un-unû hit ka tananain tite fa aî fê masil-masil a-nbi tenab a-njail realitashit tite tèk hit matak. Ma internet a-nfei ma nmanuab hit matak neu moët humâ-humâ lê fê feü neu kit. Esantèn, internet a-nfe baelsonâ neu atoni he nahakeb bisnis uem-internet (warnet) lê tuaf namfau npake he nfei internet. Mepu i msâ nasáb tokpalsumâ ma susar neu loit.

Masi onnane, on atoin-ahinet, hit musti tkios lekleok kanan naomatas (kemajuan) a-nbi hit pah-pinan i. Naomatas es-es onlê loifatu mahumâ bnapaf nua. In lof a-nmuî ini bnapan alekot ma bnapan amleüt. Internet nane lo naleok ma ntulun tuaf namfafau, nès-nès ameuptin a-nbi bale ‘loö. Natuin mesin humaf i, mepu namfafau nabè' manaob laba ma ka tanekun fa oras. Me hit es-es musti tsintiul neu internet in bulalu (mleün). Nmuî bulalu namfafau lê manaob natuin internet, onlê gambar/foto ma filem porno namfau lê mapasan a-nbi nae, lê kalu liän'in a-nkiso lof naleün sin moral ma lisan alekot. Nmuî sònû virus humâ-humâ lê nabè' naleün komputer abít ume aî komputer mafitiî (laptop) ma nenekun nain data ok-okê. Bulalu humaf bian eslê atoni nabák loit nâko atoni bian in rekening. Moët ilegal bian onlê mnait tuis aî sít he mâsosâ (ka nok fa ijin nâko tuaf) a-msâ namfau. Es onane, hit ok-okê nalekonès a-tpaek internet leokleok tèk nekmeü ma sintilu henait hit kaisâ tapèn susar humâ-humâ. Okete, hit musti tpanat liänâ an-anâ sin he npaek internet natuin lalan ma palút alekot, onlê mepuskól aî ‘noinâ alekot humaf bian. Nane atoin-ânaet, nès-nès neu ainaf-amaf sin taes-sutais (tanggung jawab). Hanaf i naleok me haef namfau ka manaob fa, fun ainaf-amaf sin namepan neu mepu he namin loit. Neu, sin ka nmuïn fa oras súk he npanat liän'in oras sin a-ntokon neu komputer matan.

He usòp tuis i, ukeo Kit es-es he kaisâ tamtausan kanan teknologi feü lê nemantean kit, fun sâ-sâ lê mamoëk nane neu atoin-amonit sin palút he nanaob mepu ma napèn hasil alekot. Tlekâ alekot mesê eslê internet lê munî i tuaf nifun natun fauk-fauk a-npake he natís palút humâ-humâ. Baithe munî i ka nmuî fa internet, monit i alahe onmé. Masi kanan produk teknologi nane onhe naleok ma namlileb kit, nalekonès hit a-tpasan matak lekleok henait in kaisâ nèk kit neu moët amleüt humâ-humâ a-nbi hit monit neno-neno. Tkios lekleok, tnen lekleok henait taleok.

Yogyakarta, 17 Funsiô 2007

No comments:

Hanfuaf Nonô Fauk ntomneu Uab Metô

Natuin laistenab nak Uab Metô, lê a-nmuî kanaf humaf bian onlê METO, UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, TIMOR, TIMORESE, TIMOL, TIMOREESCH, TIMOREEZEN, DAWAN, TIMOR DAWAN, RAWAN, ma humaf bian (sumber: taklik teu i), ka nnès fa nâko tuaf 0.75 juta (baca: nol koma juta bôhitumním) es naüabe (= namolke) (sumber: the Indonesian Heritage, Language and Literature, 1998) nbi kabupaten (distrik) teun nok dialek (logat) humâ-humâ, au utenab ak uab i musti napèn hormat ma mateab neu pah-pinan nfunamnatéf. Au 'bèt an kanaf UAB METO fun in es mapakê namfau nnèsi nbi Pah Metô. Kanaf teun lê, natuin au tenab, nebè' mapakê msâ eslê UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, ma DAWAN.

Kanaf DAWAN nane kanaf “matâteme”, fun fêka tít fa tuaf es nahín (kalu au ka 'san) lekâ kanaf nane nemantea atoin-Metô sin luekkin ma in nâko mé. Tuaf aüab Labit (= Uab Indonesia) sin, natám nok atoin-Metô sin kuk, onlêhe npaek tekas BAHASA DAWAN he nlekan neu UAB METO. Au uäkâ ak atoin-Metô namfau ma atoni biakini msâ a-nkios nak kanaf DAWAN nfain-on tekas Labit neu kanaf UAB METO. Lê i nebè'i nfain alasan nansâ es tekas i mapakê a-nbi bale-bale. Lasi i nabè'i ntom nak oras tuafes a-ntek kanaf aî tekas i, tuafes aî tuafin lê namolok nokne lof nalulub neöp neu Uab Meto aî neu atoin-Metô. Natuin hanaf i, natuin au lomit, 'bèt an kanaf nua in lê i nfain on judul neu blog i, nok tuis DAWAN nbi 'takaf nabit.

Tabê ma pules nâko blog tuaf,

Yohanes Manhitu

ymanhitu@ymail.com

Yogyakarta, 14 Funboësamnuâ 2007