Friday, December 19, 2008

Au es kau internet

Nâko: Yohanes Manhitu

Haef namfafau au aum eu bale i
fun mepu es a-ntaul neik kau
.
Haef namfafau au aum eu bale i
ma upein hine feü humâ-humâ

Haef namfafau au aum eu bale i
me ka upéh fa aum haef-haef

Haef namfafau au aum eu bale i
he uheun au lolek eik hanaf feü

Kefa-Timor Neontés, 19-12-'08

Thursday, December 18, 2008

Ton in msoupun he ntae ben

Nâko: Yohanes Manhitu

TON i au 'sinmák he usoup ton mnâ ma msiom ton feü 'bi i - kuan ma bale. Masi ka ton-ton fa, me haefes-haef lo naleko msâ henait mlilê nabeî mabatî nbi umenanan onlê un-unû au fêka uhín lalan ma naot, lê a-ntaul he usaitan kuan. Lo 'tebes, naleok kun he tait lakat ma tnao teu bale bian he taim hine ma 'noinâ feü. Me nbi oras bian, hit musti tafinib neno ma fai fauk a-nbi hit umenanan.

Nekke nmoin aî kahâ, tabu lo natpén kun ma neno masekal neik fai natuin Apaket In lomit ma sinmakat. Neu mauthe tain tan alaha moët alekot ma amasat nâko tabu afinit ma tamasab tabu amnemat teik alekot ma fnekan feü piuta. Manas lof nanaob in mepu nabala nok nenô ma funan msâ fkun abitin neno-tnanan, sin lof nanaob sin mepu nok fai he nsekal manas. Amoët-Apakaet nmoê nalail sâ-sâ namás ma mauthe in namás piuta onanne he naleok.

Ton amnát npaumak he nfinen ma Usî fê nok kau ma In lof nok kau piuta natuin In hantaën. Au ufnekan he In nok ko msâ henait ho nekam neheun nok mlilê lê Yesus Asoit lof neiki neu kit.

Kefa-Timor Neonsaet, 19 Funboesamnuâ 2008


Monday, November 24, 2008

Umêsubâ

Nâko: Yohanes Manhitu

Ume i es a-nlal ma
nhâtaen au nesâ ma nuif.
Uembubû, matefî neik hun,
mânikî neiki ‘bebâ aî ‘nesat,
ka maneuspalaf fa, ala enô mesê.
Ní-úf nonô há es a-ntól natetu.
Ai ma tunaf a-nbi in tnanan.

Umêsubâ, ume nâko Pah Timor.
Sonaf atoni Pah Metô amanekat.
Bale afé-‘honis ma asain monit.
Poäf, tetu aî panâ apaofini.

Fai nsekal nan neno amnanut,
funan a-nsekal manas amnoutus,
umêsubâ nasaitan mataf-mataf,
masekal neik uemkase, uem-feü.

Biâ-benû amanekat ma amnaut ki,
mauthe hit a-tsiom tan kase in sonaf.
Me lobaithe kaisâ tapnikan hit sonaf
fun in a-msâ ‘takaf pah manekat.


Yogyakarta, Funsiô 2003

Tabu Nope Nfin

Nâko: Yohanes Manhitu

Tabu nope nfin, au ít funan ameûsinet;
oras nope nlak, au nekak natnín amlilat.
Fai i ka nmuï ntein fa nope aëkâ funan,
mabê i funne nmeûsín neik malinat.

Nope nane aëkâ lalan neu mlilê,
funan nane es laismanekat amasat.
Neno i au ít laismanekat amaneot kun
fun kanan ekâ neu sonaf amlilat natfai.


Yogyakarta, Funhitû 2003

Thursday, October 30, 2008

Humaf nok Humaf

Nâko: Rabindranath Tagore

Neno nasoup neno, Ó au monit in usif,
au he ‘haek ma humaf nok humaf ok ko.
Eik au ‘nimak maliät, Ó usif neu pah ok-okê,
au he ‘haek ma humaf nok humaf ok ko.

Nbi ho neno-tunan manuan in nupun, ‘més ma kaüslút,
eik nekbaun au ‘haek ma humaf nok humaf ok ko.

Nbi ho pah-pinan ameput, lê naslút nok banit mâfenâ
ma laismepat, nbi to-amfaut amanapat sini tnankin
au he ‘haek ma humaf ma humaf ok ko.

Ma lekâ au mepu nmoten a-nbi pah-pinan i,
Ó Usif neu kanan usif, ‘mes ma ka hanâ mesê fa,
au he ‘haek ma humaf nok humaf ok ko.

=======

Face to Face

Day after day, O lord of my life,
shall I stand before thee face to face.
With folded hands, O lord of all worlds,
shall I stand before thee face to face.

Under thy great sky in solitude and silence,
with humble heart shall I stand before thee face to face.

In this laborious world of thine, tumultuous with toil
and with struggle, among hurrying crowds
shall I stand before thee face to face.

And when my work shall be done in this world,
O King of kings, alone and speechless
shall I stand before thee face to face.



Bnao


Nâko: Rabindranath Tagore

Au musti ufeitin au bnao.
Tabu
ahaet sin a-nfinin nlekun
tasi-ninen ---Adú ném neu kau!

Oras haunasuin nasoup in sufan ma nasnasen.
Ma oras i eik hausufâ amakânenê kaäjalit in baut au ‘pao ma ‘moin piuta.

Tasi-okî naslút, ma nbi tasi-ninen nbi lalan mamafô
haunô molô sin nâbokâ ma nkuan.

Lo sonluman es ho mupén meun!
Ho ka mutnín fa nek’âtaï nfin natuin anin
neik sít bale-‘loö in not
lê nâlae noko tasi-ninen bian?

=======

Boat

I must launch out my boat.
The languid hours pass by on the
shore---Alas for me!

The spring has done its flowering and taken leave.
And now with the burden of faded futile flowers I wait and linger.

The waves have become clamorous, and upon the bank in the shady lane
the yellow leaves flutter and fall.

What emptiness do you gaze upon!
Do you not feel a thrill passing through the air
with the notes of the far-away song

floating from the other shore?

Monday, September 29, 2008

Susar ma Mlilê Nmatuinan

Nâko: Yohanes Manhitu

Kalu ho mufnekan mlilê, kaisâ mutoän susar.
Noah alekot ka natkua kun fa nâko in kín,
Oinhau ka natöp kun fa nâko hauslekin.
Masi nok kabiti, noahe lof he maseü.
Masi hau namnaun, oni he mahelî.
Ka tít fa mnahat es namtás kun.

Susar ma mlilê, sin nmatuinan,
Susar nahún, te mlilê natuin
He oras mumteut ho muhín
Mak ho mepu lo manesâ
Ma mlilê musti mabaen.


Yogyakarta, Funhâ 2008

===========

Susah dan Senang Itu Berjalan Berurutan

Bila kauharapkan senang, jangan kaumarahi susah.
Kelapa yang baik tak jatuh sendiri dari tangkainya,
Madu tak tercurah sendiri dari carang pohon,
Walau dihuni kalajengking, kelapa musti dipetik,
Meski pohon menjulang, sarang lebah ‘kan diambil.
Tiada makanan yang jadi matang sendiri.

Susah dan senang itu berjalan berurutan,
Susah mendahului, senang menyusul
Agar ketika di puncak kaumengerti
Bahwa karyamu memang bernas
Dan senang itu harus dibayar.


Yogyakarta, April 2008

Hausufâ (Flower), Nâko/By: Rabindranath Tagore

Nâko: Rabindranath Tagore

Mheut man hausufâ an’anâ i ma meiki, kaisâ a-mpao! Au umtau kaiskaisâ in
a-nmakânenê ma nmouf neu afuskukû.

Au masit ka upein fa bale nbi ho iunhausufâ, me mumasab ma msaije meik
ho ‘nimam in menan ma mhetu. Au umtau kaiskaisâ pahe nïsbai oras
au nekak fêka naskék, ma tabu he uteab au ‘tulû a-nfin kun.

Masi in warna ka nmafau fa ma in fone namneuk, mpaek hausufâ i
nbi ho mepu ma mhetu tomas neno fê ‘teme.


Yohanes Manhitu es nasoni neu Uab Metô


=====

Flower

Pluck this little flower and take it, delay not! I fear lest it
droop and drop into the dust.

I may not find a place in thy garland, but honour it with a touch of
pain from thy hand and pluck it. I fear lest the day end before I am
aware, and the time of offering go by.

Though its colour be not deep and its smell be faint, use this flower
in thy service and pluck it while there is time.

Wednesday, August 20, 2008

‘Nakaf Es-Es, Neöp Es-Es Kun


Nâko: Yohanes Manhitu

Fêka haefes hit tít atoni nua, ‘nakaf nua, nmuî neöp namnés-namnés. Onlê lisan, neöp nâko tuaf es-es ka namnés fa. Haef namfau masi alaha tuaf mesê, in neöp nabè' masekal. Nahún in natae nak “iya”, me namuni-te natae nak “kahâ”. Fun neöp lê naik, haef-haef kalu atoin’amfaute he nabuan he nanaob rencana humfes, sin musti ntolan he nanesâ neöp henait a-nbi mepu nane sin nabè' lakat ma taos mesê, kaisâ pukan i nmoê A te pukan nae nmoê B; neu, talantea msòpun, sin napènin C. Me laiskaämnesat onlê i lof nèk kit amleüt ka alekot? Nane nâko hit kuk. Hit nabè'i tpaek lasi humaf nane neu alekot ma neu amleüt. Neu alekot, hit musti tabai tuaf es-es in neöp on ‘maus lê kalu mabuab nok ‘maus bian lof in upne nânae nnès. Me neu amleüt, hit lof tabai neöp kaämnesat nane on kefan abatis lê nâlób tuaf es-es.

Nobesat hit lof tafnekan he kanan mansian neöp mesê ha henait mepu ok-okê nabè' manaob lab-láb ma kaisâ nok ekâ. Me neöp nane neöp uniformitas ini, nak sâ-sâ musti papmesê. Nbi era demokrasi onlê munî i, tuaf es-es musti nbiasa he nsiom (nataim) atoni bian in neöp ma ntai(j)e lekleok oras fêka nait hanfekat. Lekâ hit tbiasa ben he tnén hanaf kaämnesat sin lê mawarna, hit lof baun-baun a-tmuî nekmonit tak lo ‘tebes ‘nakaf es-es, neöp es-es kun. Tenab humaf i lo namás ma ideal, me nbi bale namfafau in fêka njail fa realitas; in fê alaha konsep lê ka nabè' fa mapoin ma manaob a-nbi monit neno-neno. Nane fun sâ? Nane fun nbi bale namfafau to(b) a-nbi baelmanuan es fêka nsiap he nsiom ma nanaob konsep neöp feü, sin fê a-nhúk namepan sin tradisi neöp nâko neno unû. Ontlekâ, bifé ma liänâ sin musti natuin atoni sin neöp. Es onnane, sâ lê atoni sin nafék nalali, bifé ma liänâ sin musti nsimo ma nanaobe.

Nbi pah anaomatas (maju) i, tuafes ka nabaî nabaijon on amaneot piuta ma nâsekê tuaf bian he ntoe neune. Masi nmaneo, in natón laismaneot nane natuin lalan alekot henait atoni bian nabè' nataim lasi nane lekleok. Munî i guru ma amnasit sin musti nahín sâ lê nanaobon a-nbi monit nanan henait okê nânoinâ liänâ he natuin lasi alekot ma nasaitan moët amleüt. Es onnane, neno-neno tuafes musti nalulub matan ma nkios sâ-sâ es a-npoi nbi to(b) in monit. Sekaumsekau es a-nmakoe he nkios ma natenab, lof nahín he nmoê sâ. Hit musti tjail tuaf lê nahín era es-es ini ‘takaf henait hit nabè' tatae in totis. Alaha tuaf nek’amonit es lof a-nsiap lekleok he naëuk sâ-sâ es lof a-njail.

Masi neöp es-es ka namnés fa, nane ka nak fa nak neöp nua nâko ‘nakaf nua ka nabè' fa mabuab he tatisib salit. Ketâ mesê lof natïup, me ketâ fauk lê mafutû njail mesê, lof namép he tsaup tameu naijan mâpuät. Ninî nonô nua npin nalekonès nâko ninî nonô mesê. Es onnane, kaisâ tkios neöp kaämnesat on lasi kaämasat. Me mauthe tèk sin hit nabè'i tmoê monit nbi pah-pinan i namás piuta.


Yogyakarta, 20 Funfanû 2008

Sapa Yang Motivasi Sang Beta? (Anekdot 3)

Haef namfafau Baï Lius ‘nnen atoni npaek hanfuaf ‘motivasi’, me in ka nahín fa in arti nak sâ. Oras mahasiswa sin neman nâko kota neu kuan he natuinan KKN, in naëuk sin haefes he natoit sin neu lê lasi i. In nak, “Ana kulia dong, tolong kasi tau be dó itu kata ‘motivasi’ dia-pung arti apa, te be dengár orang dong ada pake tarús-tarús.” (Akuliatin, tulun he mitón man kau hanfuaf ‘motivasi’ in arti sâ, fun haef namfafau au ‘nen tuafe npake.) Mahasiswa es natae, nak, “Kata ‘motivasi’ tu dia-pung arti ‘mendorong’.” (Hanfuaf ‘motivasi’ nane in arti ‘ttitê’). Baï Lius namlilê fun neno nane in nahín hanfuaf feü es in arti. Ma in a-npao lekâ tabu ntea lekleok he npaek hanfuaf feü nane.

Nbatâ funan es onnane, ‘naef i nok neu Bolok he nasain in anmone anaot neu Surabaya. Ma oras in fê nmahó nalail nok anmone ma he nasaitan bnaotasi onnane, tuaf asaet sin nsetul neiki ma alakleö nluin. Natô nâsek’on, in nateutbon ma natoit tuaf abitin nane, nak, “Hoe! Nene moyang sapa yang tadi motivasi sang beta?" (In he nak, “Hoe! Ainfe ‘nakan-nuin sekau es lelo ntitê kau?)

Beta Ju Baaanget (Anekdot 2)

Funboës fê nanesab ma maputû kota Kupang alakleö onlê ai nlal bifé ahonit abít halâ. Nbi mé-mé maslolô manenû ma ‘puse nloil kun. Saäntein kalu tsae oto. Neis-neis kalu tuafe ntok nmahapin ma nmaseutlin. Fêka ntao ntein nok musik âpunû nâko bemo kota in amepan hanaf abít kursi nupun. Fof humâ-humâ maselô noka ‘puse asait.

Mbâ Jawa es, fê munif, lê fêka natua nló nbi Kupang ka ntahan fa maputû nbi bemo kota tunan ma naskék namolok, nak, “Wah, gimana nih, kok panas banget ya." (Ah, i he onmé, maputû ije lo esan.) Nnen nalail bifé Jawa i namolok onnane, bifé mnasî amneuktabako atokos abít binona nane bnapan, naitî hanan ma nsuil, nak, “Batúl su Nona. Lia te, ini beta ju baaanget.” (‘Tebes, Nona. Mu’ét, au i msâ esan bae.)

Kami Koalia Tetun (Anekdot 1)


Nbi neonmabê es onnane, oras Timor Neonsaet fê nabua nok pah Indonesia, mahasiswa es nâko Jakarta (lê unû nnao haefes a-nbi Dili) naëuk nok atoni pukan mesê nâko Dili nbi Jakarta, nbi oras nane sin a-npasiaran nabuan npaumak Monas.

Nkios nít atoni pukan nane, mahasiswa i nnao npaumak nok sin ma natoit sin neik Labit, “Selamat Sore, Bapak-bapak!” Sin nataen, nak, “Selamat Sore, Mas!” Oke-te mahasiswa nane natoit sin, nak, “Bapak-bapak ini kuliah di sini ya?” Ma sin nateaen lab-lab, alakleö hanaf mesê nak, “Ya, benar, kami koalia Tetun." (Iya, nmaneo, hai mimolok Tetun.)

Sunday, July 27, 2008

Au Ubés ma Ubés he Aim Ko

Nâko: Yohanes Manhitu

Nâko manse saen talantea in moufun,
au ubés ma ubés he aim ko, ó Mlilê.
Ho onlê mukeo kau he nuakit tâbaë,
ho mûkolô kum ma au aim he ít ko.

Au fê es kau i ma fê aim ko, ó Mlilê,
fun ala ho es he mumasab au monit
ma mumliab au fnekan amonit piuta.
Muheun au monit ma mutua mubala.

Yogyakarta, Funhitû 2008

===========

Aku Terus Merunduk ‘tuk Mencarimu

Sejak terbitnya mentari hingga terbenamnya,
aku terus merunduk ‘tuk mencarimu, oh Bahagia.
Kau seperti mengajakku bermain bersama,
kaubersembunyi dan kumencari ‘tuk menemukanmu.

Aku masih di sini dan masih mencarimu, oh Bahagia,
sebab hanya kau yang ‘kan menghias hidupku
dan menyuburkan harapanku nan tak kunjung padam.
Penuhilah hidupku dan tinggallah di sini.

Yogyakarta, Juli 2008

Hine Kaisâ Mapaän


Nâko: Yohanes Manhitu

Hine onlê oe asait nâko oematâ ‘naek,
hine onlê toef nâko hau uf amliat piuta.
In a-nsai neu sekau es nasaoin lolen
ma nmoê nifu he nanunu ma npanat.
Onlê hautoef, in nasuin ma nasúf,
okê in fomenin naheun poän nanan.

Me oras laispakit natau nan nekaf apalû,
nifu laishine ka naneuk fa pahe in meno
ma hausufâ afomenit napún nabala poän,
lof ka tít fa mlilê nbi pah-pinan afnekan.
Kalu neno-neno hine tatame neu paän,
hit tmoê sinmakat amliat nmakânenê.

Yogyakarta, Funhitû 2008

===========

Ilmu Janganlah Dipenjarakan

Ilmu bagai air yang mengalir dari sumber agung,
ilmu laksana dahan dari pokok yang senantiasa subur.
Ia mengalir kepada orang yang membuka pikirannya
dan merancang kolam untuk menampung dan memeliharanya.
Seperti dahan, ia bertunas dan berbunga,
lalu mewangi dan memenuhi taman.

Namun ketika kepelitan menguasai hati yang tamak,
kolam itu tak lagi menghilangkan dahaga dunia
dan bunga yang harum hanya berkisar di taman,
tak ‘kan ada bahagia di dunia yang berharap.
Bila saban hari ilmu kita jebloskan ke penjara,
kita buat keinginan yang subur menjadi layu.

Yogyakarta, Juli 2008

Fnekan/La Espero


Nâko: L. L. Zamenhof

Tninas feü es némen neu pah-pinan i(a),
Ma nbi pah-pinan koâ amepat a-nsasún;
Neik anin-amalulet in ninkin
Oras i(a) mauthe in natpén neu bale-bale.

Ka neu fa sunî amusit-aöpan nâ
In a-nhel mansian in umenanan:
Neu pah-pinan lê nok makenat piuta
In a-ntaën he neik monit-dame kninô.

Nbi fnekan ini ‘takaf kninô ‘pinan
Solalus dame sin nabuabok,
Ma moët nane nânae laba
Natuin tuaf afnekan sin mepu.

Baikfatu-sin lê a-nhaken namép ton nifun-nifun
Nbi to(b) lê mabatî-masanâ sin tnankin;
Me ekâ amepat sin nane lof natselan,
Teik manekat kninô, sin lof natkuan.

Nbi uab netral es in fanderen tunan,
Tmahinen leko neöp es nok es,
To(b) ok-okê lof hanaf mesê nahakeb
Umenanan pukan ânaet es.

Hit biâ-benû pukan amakoet
Lof ka nasaitan fa mepu dame ini,
Talantea mansian in lomit amasat nane
Natísbon neu tetus abalbalat.


Sonit neu Uab Metô/davanigis: Yohanes Manhitu

===========================


La Espero

De: L. L. Zamenhof

En la mondon venis nova sento,
tra la mondo iras forta voko;
per flugiloj de facila vento
nun de loko flugu ĝi al loko.

Ne al glavo sangon soifanta
ĝi la homan tiras familion:
al la mond' eterne militanta
ĝi promesas sanktan harmonion.

Sub la sankta signo de l' espero
kolektiĝas pacaj batalantoj,
kaj rapide kreskas la afero
per laboro de la esperantoj.

Forte staras muroj de miljaroj
inter la popoloj dividitaj;
sed dissaltos la obstinaj baroj,
per la sankta amo disbatitaj.

Sur neŭtrala lingva fundamento,
komprenante unu la alian,
la popoloj faros en konsento
unu grandan rondon familian.

Nia diligenta kolegaro
en laboro paca ne laciĝos,
ĝis la bela sonĝo de l' homaro
por eterna ben' efektiviĝos.

Sastra Melayu In Am’úf, Raja Ali Haji: In Monit ma Mepu

Foto: http://upload.wikimedia.org

 1. Raja Ali Haji in Etus Monit (Biodata) 

Raja Ali Haji (RAH) mahonis a-nbi pah Penyengat (oras i ntam daera pahpukan Riau, Indonesia) nbi ton 1808. In amaf kanne Raja Ahmad (napèn titel Engku Haji Tua) ma in ainaf kanne Encik Hamidah binti Panglima Malik Selangor. Raja Ali Haji nane upuf nâko Raja Haji Fisabilillah Yang Dipertuan IV nâko pah-usif Riau-Lingga ma npoi nâko usif abitin Bugis. Raja Ali Haji nmuî olif-tataf atoni ma bifé fauk nâko amaf mesê, eslê Raja Haji Daud (ânaet), Raja Endut alias Raja Umar, Raja Salehah, Raja Cik, Raja Aisyah, Raja Abdullah, Raja Ishak, Raja Muhammad, Raja Abu Bakar, ma Raja Siti ('heutsusu). Raja Ahmad ini umenanan (keluarga) ntam tuafin lê nsimakan meuptuis. On ameupsastra, Raja Ahmad ntui nan aithe buku teun, eslê Syair Engku Putri, Syair Perang Johor ma Syair Raksi. Raja Ahmad in nâ ameupsastra msâ nsai nfín neu ma nmoin namlia nânae neis a-nbi Raja Ali Haji.

Nâko fê an-anâ, Raja Ali Haji napèni 'noinâ nbi niku (lingkungan) sonaf Penyengat nâko uhínlaistoes Islam sin lê neman nâko pah fauk-fauk he nfé 'noinâ laistoes Islam. He nmanuab hine, Raja Ali Haji feës-feës natuin in amaf he nnao neu bale-bale he nanaob dagang, natám nok naot neu saehaji. Nbi ton 1822, in nok in amaf lê a-nnao neu Betawi (Bavia, munî i Jakarta) he naëuk nok Gubernur Jendral Baron van der Capellen. Nbi oras nane, in nanetbon he nkios “Komidi Holanda” nbi “Schouwbrurg” (munî i Gedung Kesenian Jakarta). Nbi ton 1826, nok in amaf nnao ndagang a-nbi pah Jawa ma nanetbon he naëuk nok Residen Jepara D.W. Punket van Haak. Aithe nbi ton 1827, Raja Ali Haji nok in amaf nnaon nsae haji neu Mekah. Oke-te in natua nabala nbi nae nan tones he nmanuab in hine neu laistoes (Islam). Nbi Mekah, in nanetbon he nânoinâ hine humâ fauk ma hine uab Arab ini neu Syeikh Daud bin Abdullah Al-Fatani.

Nèki mnamit hine ma sâ-sâ lê in napèn nalali, Raja Ali Haji nmoin ma njail atoinmunif mahinê amanuat. Masi fê muinleko, atoni nahine ben on ahinlaistoes Islam lê haef namfau sontuaf-sin a-ntoti neu fatwa (laisfekat Islam ntomneu lasi). Nbi ton 1845, Raja Ali bin Raja Jafar mamnaitî on Yamtuan Muda (Mentri ‘Nakaf), ma Raja Ali Haji mamnaitî on afeinekat laistoes negara. Nbi ton 1858, Yang Dipertuan Muda (Nai Mnuke) Riau IX Raja Abdullah Mursyid nasaebon, es onnane Raja Ali Haji napèn plenat (mandat) he nanaob kanan urusan hukum, nane eslê urusan ok-okê ntomneu 'noinâ hukum (jurisprudensi) Islam. Masi napèni 'tokô (posisi) penting a-nbi naobaplenat pah-usif Riau-Lingga, lasi nane ka nsab ma nasanut fa in maspeitmepu (produktivitas) nbi meuptuis.

In a-ntui ma nsusun huruf namás leüf. Es onnane, in tuisin natám disiplin hine humaf fauk, onlê agama, sastra Melayu, politik, sejara, filsafat, ma hukum. Natuin meuptuisin nane, Raja Ali Haji nmoê bukti neu in kun, nak in ka ala fa ahínsejara me msâ ahínlaistoes (ulama), atuipuisi uf, ma ameupsastra lê nmuî komitmen he tpanat ma namliab nilai Islami ini ma rasa taes-sutais (tanggung jawab) neu to(b). Atoni nahine on atuis ahunûsekê neu uab Melayu in dasar-sin natuin in tuis Pengetahuan Bahasa lê a-njail uab Melayu in standar lê namuin nbi Kongres Atoinmunif Indonesia (Sumpah Pemuda) 28 Funboës 1928 mamnait-masaebâ on uab nasional, uab Indonesia. Ini msâ matekâ nak ahínsejara natuin ini tuis monumental lê majudul Tuhfat al-Nafis, ma on ameupsastra natuin in tuis Gurindam Duabelas.

Raja Ali Haji nasaebon a-nbi ton 1873 ma manèkû es pah Penyengat, es niutnaetpukan Engku Putri Raja Hamida. Henait in tuisin mapanat, nbi 1890 in un, Raja Ali Haji in anah umenanan ma olif-tataf nahakeb asosiasi lê makanab Rusdyiah Club lê a-nmeup neu 'noinâ atoes Islam ma publikasi buku Islam sin.

2. In Neöp ma Pengaru

On ahínlaistoes ma tuaf elit nâko sonaf, Raja Ali Haji in neöp namfau nnès es a-ntomneu meupmâtanê he namonib nafanî pah-usif ma atoin-Melayu in tradisi nbi oras nane. In neöp nane nès-nès mapoin natuin in tuisin. Nbi Tuhfat al-Nafis, nbi oras nane suasana Melayu ntamen neu oras moderen ma kolonial, nbi oras mé to(b) Melayu fê naëuk perubahan-sin a-nbi bidang sosial ma budaya. Es onnane, Raja Ali Haji nhaek mát on solalus nâko pah-usif he npanat tradisi ma budaya Melayu in monit-piuta. Raja Ali Haji in neöp mateab natuin hanbenon moral lê mululub neu ânaet abitin sonaf lê nok kuasa, henait sin nanaob kuasa ma plenat natuin nilai ma norma Islam ini. 

Nbi Tsamarat al-Muhimmah, Raja Ali Haji msâ nateab mâtanê nak prasarat he tuafes a-njail usif ma ânaet anaob kuasa, eslê nmuî toes (neu Uisneno), nahín, nädil, nahínbijaksana, ma sarat humaf bian lê a-njail kriteria neu konsep amuîkuasa ideal. Neu Raja Ali Haji, pah-usif nane sistem politik atomas he nafenâ to(b) Melayu. Es onnane, usif in posisi npenting 'sekê he nahakeb monit sosial-agama pah-usif ma to(b)e ini. Ekna nbi in molok amanuat a-nbi in tuis, in a-nfé kritik mâtanê a-ntomneu usif Melayu sin lisan politik lê ka natuin fa ben nilai Islam sin. Nbi lasi i, ia a-nlúl neu konflik politik nâko Sultan Mahmud ma Raja Indra Bungsu, lê napoin slutuf (saruntu) nbi ton 1787. Natuin Raja Ali Haji in tenab, kasus i njail bukti nak 'noinâ Islam, nès-nès neu kontrol nafsu-sinmakat, ka matuinâ fa ben a-nbi usif Melayu sin monit politik. Nbi neöp humâ-humâ lê mateab, Raja Ali Haji nmeup mâtanê he nahakeb nafanî pah-usif Melayu in kuasa politik on konstruksi sosial-politik neu to(b) Melayu.

Raja Ali Haji in neöp nane nfé pengaru namfau neu to(b) Melayu ok-okê, nès-nès neu ameupsení ma ahínbudaya nbi pah Sumatera, Jawa, Malaysia, Singapura, Brunei, ma ekna ntea Belanda msâ.

3. In Tuisin 

On ahínlaistoes, atuipuisi uf, ahínsejara ma ahínbudaya, Raja Ali Haji napoin mepu humâ-humâ onlê manuskrip ma sulcetak nèk huruf Arab, fauk nâko sin:
  • Bustan al-Katibin Li al-Subyan al-Mutaallimin, Yayasan Kebudayaan Indera Sakti Pulau Penyengat, (ton 1983)

  • Kitab Pengetahuan Bahasa, Al-Mathba at Al-Ahmadiyah/Al-Ahmadiah Press es napoin, Singapura (ton 1345 AH).

  • Syiar Hoekoem Nikah,

  • Syair Siti Shianah Shahib al-Ulum wa al-Amanah, Yayasan Kebudayaan Indera Sakti Pulau Penyengat (ton 1983).

  • Gurindam Dua Belas ma in tlakab neu uab Belanda nâko E. Netscher De Twaalf Spreukgedichten, Tijdschrift van het Bataviaasch Genootschap II es napoin, Batavia (ton 1854).

  • Muqaddimah Fi Intizam al-Wazaif al-Mulk, Pejabat Kerajaan Lingga es napoin (ton 1304 AH).

  • Tsamarat al-Muhimmah, Pejabat Kerajaan Lingga es napoin (ton 1304 AH).

  • Sinar Gemala Mestika Alam, Mathba at Al-Riauwiyah es napoin, Pulau Penyengat (ton 1313 AH).

  • Silsilah Melayu dan Bugis, Al-Imam es napoin, Singapura (ton 1911).

  • Suluh Pegawai, Mathba at Al-Ahmadiah napoin, Singapura (ton 1342 AH).

  • Siti Shianah, Mahtha at Al-Ahmadiah/Al-Ahmadiah Press es napoin, Singapura (ton 1923).

  • Tuhfat Al-Nafis, R.O Winstedt natlakab ma The Malayan Branch of Royal Asiatic Society es napoin, Singapura (ton 1932).

  • Syair Abdul Muluk, Singapura.
Naik nâko tuisin abitin fafon i, Raja Ali Haji msâ nmuî tuis bian lê macetak nèk huruf Latin, fauk nâko sin:

  • E. Netscher, De twaalf spreukgedichten; Een Maleisch gedicht door Radja Ali Hasji van Riouw, uitgegeven en van de vertaling en aanteekeningen voorzien, Tijdschbrift voor indische Taal-, Land-en Volkenkunde 2 : 11-32 (ton 1854).

  • Bustanu al-Katibin, H. Von de Wall es natlakab, Boekbeoordeling door H von de Wall: Kitab Perkeboenan bagi kanak-kanak jang hendak menoentoet berladjar akan dija, Tjidschrift voor Indische Taal-, Landen Volekenkunde (ton 1870).

  • Tuhfat Al-Nafis, Encik Munir bin Ali es natlakab, Malaysian Publication Ltd., Singapura (ton 1965).

  • The Precious Gift (Tuhfat al-Nafis), Virginia Matheson & Barbara Watson Andaya es natlakab, Oxford University Press, Kuala Lumpur (ton 1982).

  • Tuhfat Al-Nafis: Raja Haji Ahmad dan Raja Ali Haji, Virginia Matheson es natlakab, Fajar Bakti, Petaling Jaya (ton 1982).

  • Gurindam Dua Belas, nbi Abdul Hadi W.M. in tuis, Sastra Sufi; Sebuah Antologi, Pustaka Firdaus, Jakarta (ton 1985).

  • Kitab Pengetahuan Bahasa, R. Hamzah Yunus es natlakab, Penelitian dan Pengkajian Kebudayaan Nusantara Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Pekanbaru (ton 198-1987).

  • Syair Abdul Muluk, Balai Poestaka, Batavia, (ka nok fa ton).

  • Syair Abdul Muluk, Siti Syamsiar es natlakab, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Pekanbaru (ton 1988-1989).

  • Tuhfat al-Nafis, Virginia Matheson Hooker, Dewan Bahasa dan Pustaka Kementerian Pendidikan Malaysia, Kuala Lumpur (ton 1991).

  • Syair Suluh Pegawai, Al-Mathba ah al-Ahmadiyah/al-Ahmadiah Press, Singapura (17 Rabiul Awal 1342 AH/1923).

  • Penyair dan Tuan Puteri, nbi Berkala Sastra Menyimak, edisi 3, 28 Funhâ– 28 Funhitû, Pekanbaru (ton 1993).
4. Upmasimô (Penghargaan) 

Raja Ali Haji nsiom gelar on Pahlawan Nasional, neu in tuis Kitab Pedoman Bahasa lê mamnaitî on Uab Nasional, Bahasa Indonesia, nâko Presiden Republik Indonesia Susilo Bambang Yudhoyono (10 Funboësammesê 2004).

Yohanes Manhitu es natlakab neu Uab Metô nâko situs: http://personage.melayuonline.com/?a=THF3L29QTS9VenVwRnRCb20%3D=
Yogyakarta, Funhitû 2008

Thursday, June 26, 2008

Tupas Amnanut


Nâko: Yohanes Manhitu

Sekau es lof ka nsimakan fa tupas aminat,
oras aof ma lolef nhaen ma nafnekan snasat?
Masi lo tmakoen mepu ma tmaspeit tís kuk,
hit fê mansian kit, ka mesín aî robot kit fa.

Me haefes-haefes hit a-tsuis ma tutuin kuk
kanan sinmakat lê nahaeb aok ma lolek
fun hit taim ma taim piuta he tapein
masi lekâ hit tapein, hit tanekun.

Taim, tanekun; taim ma tanekun.
Takenun, taim; tanekun ma taim.
Tfé-tsiom, tfé ma tafnekan he tsiom
Tsiom, tamlilê; ma tamlilê he tsiom.

Tupas amnanut: vitamin neu aok ma lolek
he napeinin mâtanê he nanoban mepu.
Me oras manu nkokleô ma ‘kotkotos nsí,
ho musaitan halâ ma mnui main tainusat.

Yogyakarta, 21 Funnê 2008

===========

Tidur yang Panjang

Siapa yang tak mendambakan tidur yang panjang,
ketika tubuh dan otak letih dan harapkan istirahat?
Meski kita memang rajin bekerja dan amat kuat,
kita masih manusia, bukan mesin atau robot.

Namun adakalanya kita mengalah dan menurut
kepada segala hasrat yang melelahkan tubuh dan otak
karena kita mencari dan terus mencari ‘tuk menemukan
walau saat menemukan, kita kehilangan pula.

Kita mencari, kehilangan; mencari dan kehilangan.
Kehilangan, mencari; kehilangan dan mencari.
Kita memberi-menerima; memberi dan berharap menerima.
Kita menerima, bergembira; kita bergembira menerima.

Tidur yang panjang: vitamin untuk tubuh dan otak
agar mereka peroleh tenaga guna jalankan fungsi.
Namun ketika si jago berkokok dan murai berkicau,
kautinggalkan ranjang dan melepaskan selimut.
.
Yogyakarta, 21 Juni 2008

Thursday, June 19, 2008

Onlê Hútasi Matel Piuta


Nâko: Yohanes Manhitu

Onlê hútasi puknes nbi tasi nanan,
hit taim baelsonâ he tâlae neno-neno
fun ka tít fa sânes es a-nkî nabala –
monit i npes kit ka nasnás fa.

Masi nmuî tepos ma setul nâko mé-mé
napunan ma natefan hútasi atua’oe,
sin ka naenan fa neu bale bian.
Sin matel piuta nbi tasi nanan.

Yogyakarta, Funnê 2008

===========

Bagai Ganggang yang Selalu Hijau

Bagai serumpun ganggang di laut,
kita mencari ruang kosong ‘tuk mengapung sehari-hari
sebab tiada apa-apa yang terus melekat –
hidup ini menerpa kita tak kunjung henti.

Walau ada terpaan dan desakan dari segala penjuru
memutar dan mengitari ganggang si penghuni air,
mereka tak menyingkir ke tempat lain.
Mereka senantiasa hijau di laut.

Yogyakarta, Juni 2008

Mfuat ma Mlatan


Nâko: Yohanes Manhitu

Masit haef i ho mbi tnanâ, maim lalan he mumteut.
Me, Aokbian, masi ho lo msinmák he mfuat,
haefes-haefes lo mlatan meu ‘pinan nae.
Ho lof muhín kum ho lalan ini mnanun.

Sâ-sâ lê mafuat nmoê ko muätî matam piuta
tala ho neome npetak fun nâ’e ka nsai fa leko.
Me kaisâ ho mlatan tala musnuabom.
Muteut ho ‘nakam he mfé taubsonâ suk
neu kini he nasaib nâ natuin lalan kaätuäs.

Nbi tabu hit tafnekan ala kanan moët afinit sin
hit onhe tapnikan kuk kanan moët akuran.
Kalu tfé tabu he ttai afinit ma kaäteas,
hit lof a-tfuat ma tlatan masi tamteut.

Yogyakarta, Funnê 2008

===========

Tengadah dan Tengoklah ke bawah

Barangkali saat ini kauberada di tengah, mencari jalan ke puncak.
Tapi, Kawan, walau kaumemang gemar menengadah,
sekali-sekali tengoklah ke bawah sana.
Kaukan tahu sendiri panjangnya jalanmu.

Segala yang ditengadah membuatmu terus mengangkat mata
hingga lehermu penat karena darah tak lancar beredar.
Tapi janganlah menengok ke bawah hingga terjungkir.
Tegakkan kepalamu untuk beri cukup kesempatan
bagi urat ‘tuk alirkan darah lewat jalan tak putus.

Ketika kita mendambakan hanyalah segala yang lebih
kita seakan lupa akan hal-hal yang tak terpenuhi.
Bila kita luangkan waktu ‘tuk menimbang yang lebih dan yang kurang,
kita bakal menengadah dan menengok ke bawah meski di puncak.

Yogyakarta, Juni 2008

Sâ-sâ lof a-Nsai natuin Puisi

Foto: http://www.publicdomainfiles.com

Nâko: Yohanes Manhitu

Nmuî oras, lekâ au he uteab au nekak nanan
me ka tít fa mansian he ntahâ luken neu kau
aî masi ala napén kau nèk kumanit kleö
nbi panin nae nèk nenat ala sab-sáb.

Nmuî oras, lekâ au he ‘bait au tenbin
me ka nmuî fa apaumaktes he natnín
aî a-nfin ma nhosén kau ‘bi au balak
ma nasaitan kau he umolok ‘més kuk.

Nmuî oras, lekâ au he usòin au neôpin
me ka u’èuk fa ok tuaf he ‘tukî neöp okan
aî utón sâ lê naheun au lolek amâlelat
masi pah-pinan naheun nok mansian.

Lekâ ka nmuî fa atninas apaumakat,
lekâ ka tít fa tuafes he nabia kau,
lekâ ka u’èuk fa ok atoni amonit,
sâ-sâ lof a-nsai kun natuin puisi.

Yogyakarta, Funnê 2008

===========

Segalanya ‘kan mengalir lewat sajak

 
Oleh: Yohanes Manhitu

Ada saat ketika kuingin sampaikan isi hatiku
namun tiada manusia yang sendengkan telinganya padaku
atau sekadar mamandangku sedikit tersenyum
dari seberang sana dengan pendengaran samar-samar.

Ada saat ketika kuingin membagikan buah-buah pikiranku
tetapi tiada orang di dekatku yang hendak menyimak
atau hanya melintas dan menyapaku di tempatku
lalu membiarkanku bercakap-cakap sendiri.

Ada saat ketika kuingin menuangkan angan-anganku
tetapi tak kujumpai siapa pun ‘tuk bertukar pikiran
atau menyampaikan apa yang mengisi benak sempitku
meskipun dunia penuh dengan manusia.

Ketika tiada pendengar di dekatku,
ketika tiada orang yang menemani,
ketika tak kujumpai orang yang hidup,
segalanya ‘kan mengalir sendiri lewat sajak.

Yogyakarta, Juni 2008

Wednesday, May 28, 2008

Feuk-anâ (Little Flute ), Nâko/By: Rabindranath Tagore

.
Ho mmoê kau abalbalat, ho mlilê onnane. Kusi mnâ i
ho mulumab haef-haef, ma muhenu piuta meik monit feü.
.
Feku pnion an’anâ i ho meiki natuina bnoko ma mnesat,
ma ho mfube meik lumat-ma-kolit feü nabalbal.

Ho ‘nimam in leöt abalbalat nmoê au nekak âbaut a-nlem
neu mlilê ma napoin tekas lê hanfuaf-sin ka nabeî fa nakanab.

Ho fét amfaûsekê neu kau ném ma nheu ba au ‘nimak an’anâ nua’in i.
Ton namfafau nfinen, ma ho fê musoin, ma bale fê esan he muhenu.


Sonit neu Uab Metô nâko Yohanes Manhitu

=========================================


Little Flute

By: Rabindranath Tagore

Thou hast made me endless, such is thy pleasure. This frail
vessel thou emptiest again and again, and fillest it ever with fresh life.

This little flute of a reed thou hast carried over hills and dales,
and hast breathed through it melodies eternally new.

At the immortal touch of thy hands my little heart loses its limits in
joy and gives birth to utterance ineffable.

Thy infinite gifts come to me only on these very small hands of mine. Ages pass, and still thou pourest, and still there is room to fill.

Lolef Ka Nok Fa Mtaus (Mind Without Fear ), Nâko/By: Rabindranath Tagore

Foto: http://beherzt.bravehost.com

Nbi mé lolef ka nok fa mtaus ma ‘nakaf namteut;
Nbi mé hine ka mapaän fa;
Nbi mé pah-pinan fêka mabatî-masanâ fa
neu naijapisâ neik ume ‘nikfatu amâlelat;
Nbi mé hanfuaf a-npoi ném nâko laismaneot in koupun;
Nbi mé mepu kaäsnasat ini ‘niman napein henun;
Nbi mé tenab-ameut in sain akninô
fêka nlem neu lisan amleüt in naijasnaen ametak;
Nbi mé ho mhel lolef neu neöp ma moët amanuat piuta ---
Neu laisfeitin in firdaus nae, ó Amâ, mauthe au pahe nfen.

Sonit neu Uab Metô nâko Yohanes Manhitu


================================


Mind Without Fear


By: Rabindranath Tagore


Where the mind is without fear and the head is held high;
Where knowledge is free;
Where the world has not been broken up
into fragments by narrow domestic walls;
Where words come out from the depth of truth;
Where tireless striving stretches its arms towards perfection;
Where the clear stream of reason
has not lost its way into the dreary desert sand of dead habit;
Where the mind is led forward by thee into ever-widening thought and action ---Into that heaven of freedom, my Father, let my country awake.

Mamat ka Lipstik es he Mapilî


Nâko: Yohanes Manhitu

Lab-lab lê i lo kanaf upaf nsae ma nlok neno-tunan. Lekâ in nsae nalail, kaisâ tafnekan tak in he nsaun neu in balan unû. Hit ok-okê trasa susar amâfenat nane; ka ala fa tuaf mesê. To anâ, to asusar, nanoin me musti namin lalan piuta fun monit i he nnao nfin. Kalu hit tatám upaf ok-okê neu sulpisâ es, hit lof tapein daftar upaf mnanû es, naheun nok kanan ‘balê humâ-humâ sin upkin. Tahún tâko minamnoutus (bensin, minaijan, mhb). Okê tém teu mnahat ma ‘baelpalút el’elan. Sâ-sâ in upan nlok neno ma nasuseb kit.

Ntomneu lasi i, au uskék umnau an apaeklipstik-sin. Ka tahín fa lipstik in upne nsae ka kahâ, fun au fêka tcek fa nbi toko hias. Tafnekan he in upne ka nsae fa. Me kalu ini msâ a-nsae, hit fetô ma ainâ-sin lê biasa npaken lipstik nalekoneis namin lalan bian.

Natuin etus, liptik nane ‘baelkase kun. Afi neno unû ka tít fa bife Timor apaeklipstik. Me sin lulkin mtasâ okê ma nmoê sin namasan nfinin. Hit lofmasit tahín lasitlekâ onlê “kolkitâ lulu-mtasâ”, lê biasa mapakê he ttek bifé-sin kankin. Kolkitâ nane kolo amonit nâko batan ahunut kun ma njail bukti nak nâko neno unû bifé Timor sin lulkin lo namtasan. Nbi era moderen i, fêka ‘ló fa onnane, hit fetô ma ainâ-sin nsimakan he npaken lipstik he namtasab sin lulkin. Au ka ‘tui fa ak au ka ‘loim fa lipstik aî amtasabluluf humaf bian, fun nane moët alekot mesê ma es-es nmuî in hak he namasab in human. Au ala he umonib hit nekak ak kalu lipstik in upne nsae natuin minamnoutus in upan, au fetô ma ainâ manekat sin naleoneis namin lalan alekot bian. Ka sâ-sâ fa mpaek lipstik piuta, me maim lipstik alekot lê upmânafâ. Me au ka uhín fa merek sâ naleok fa upmânafâ.

Ua’alekot neu hit ainâ abitin kuan lê lulu-mtasâ okê me ka nopoin fa loit he nsosan amtasabluluf nbi toko. Noknokâ nah nalalin, sin npoin neu nesu ma nfai kabî (okômamâ). Npius manus ma npep puah. Ntao nalail manus-puah neu fefan, nö’ ao ma ntao neu fefan. Ka ‘ló fa onnane, in lulun namtás neno mnanû mesê ma mepu ok-okê nmót natuin salit. Hit ainâ-sin onlê i ala namtaun kaiskaisâ manus ma puah sin upkin nsaen natuin minamnoutus ini. Me neu sin lê nsenan manus ma puah, sin lof lulu-mtasâ neno-neno. Tabê neu ki.


Yogyakarta, 28 Funnimâ 2008

Kleö ntomneu Radio ma In Fungsi

Nâko: Yohanes Manhitu

Sekau es fêka nahín fa radio? Masi ka tmuî fa radio, hit ok-okê lof tahínen nane sâ. Teik hanfuaf tuktukâ-palpalâ, radio nane eslê alat aî beishanaf he tateab hantonas (informasi) neu bale-bale natuin gelombang elektromagnetik (gelombang humfes es neno-tnanan lê nabeî nafinib hanaf lê ném nâko radio). Neis nâko in fungsi on alat he tateab hantonas humâ-humâ, radio msâ nabeî mapakê he tbait ma tfé hiburan (acara mlilê) ma hine humaf namfafau neu atoni bian nbin bale paumakâ aî ‘loö. Nmuî acara namfafau lê nabeî mapoin ma mateab natuin beishanaf kanan radio. Ka on fa tivi (televisi) lê nmuî hanan ma gambar natuin in layar, radio nmuî alaha in hanan. Es onnane, ka nmuî fa hanfuaf “akiosradio”, me nmuî hanfuaf “anénradio” aî “atnínradio” ma “asinmákradio”.

Nâko un’unû (oras radio mapakaë malalî) nmuî anénradio namfafau nbi pah-pinan i, esan bale-bale, nâko pah moderen talantea pah hufui. Nbi neno unû fêka nmuî fa radio an’anâ (lê nmânáf ma nabeî mafitî aî mahukû, matekâ nak “radio transistor”), es onnane radio-sin mabelak nbi ume, nbi kele/peti ‘naek es. Me namuin onnane, ahli-sin nmoê nan radio an’anâ namfau ma ntulun anaolalan-sin lê nsimakan he nnen radio. Nbi mé-mé sin natninan radio ma napeinin informasi humâ-humâ, masi sin nbi nasi nanan aî ‘nuüf tunan. Radio lo nmoê tuaf namfafau onlê ka nasaitan fa kota masi sin esan kuan aî tasi-ninen, nbin bnao-tasi tunan nbi tasi tnanan aî nbin naijametô fafon.

Biasa hantonas lê mateab natuin radio neik uab humâ-humâ. Radio anaäplenat biasa npaek uab nasional he nateab hantonas neu negara nobâtemen, neu to(b) ok-okê. Me naik nâko nane, ini msâ npaek uab pahbute (baelmatâteme) he nfé siaran neu negara bian ntomneu negara nane (natuin siaran internasional). On tlekâ RRI (Radio Republik Indonesia), masi in biasa nfé siaran neik uab Indonesia, ini msâ nmuî seksi siaran uab bian, onlê uab Inglés, Spanyol, Prancis, ma uab bian. Natuin siaran humaf i, pah Indonesia in lisan alekot (lê mapanat lekleok piuta) mateab neu pah bian henait sin nahín atoin-Indonesia sin monit.

Naik nâko radio anaäplenat, nmuî radio lokal onlê RPD (Radio Anaäplenat Daera) ma radio soasta bian. Fun sin soasta, sin nfé siaran namfau neik uab lokal – uab lê mapakê nbi daera. Nbi bale lê atoin’amfaut namolok uab mesê, onlê uab Jawa, Sunda, aî Bali, siaran namfau mateab neik uab nane heniat to-amfaut nahín arti nâko sâ lê mateab neu sin. Me nbi bale bian lê nok uab lokal namfau leüf, onlê Kota Kupang, alaha uab Indonesia nmés es biasa mapakê.

Tala neno i au fâka uhín neu program radio neik Uab Metô nmuî en aî fêka (es Kupang, TTS, TTU, ma Oekusi-Ambenû). Nbi kabupaten-sin lê npaek Uab Metô, au utenab ak musti nmuî program kusus neik uab i. I ka nak fa henait atoin’amfaut nahín maneö sâ lê mateab natuin beishanaf nane, me msâ henait uab i nabeî nmuî in wibawa nbi tob in matan oke-msâ henait in mapanat piuta on ‘maus budaya mesê.

Masit hit tahinen tak munî i, nbi era internet, program radio namfau es mateab natuin situs-web humâ-humâ. Biasa in hanan nmeu neisin radio biasa ini. Me he tapein siaran nane, hit musti tasoin nâko situs-web radio-es ini. Masi onnane, fêka nmuî fa radio namfau es npaek program internet i. Saäntein neu siaran radio neik Uab Metô lê nabeî tapeini nbi internet, hit musti tpao ma tpao ttein tala nokâ-sinê nmuî salit ma nekaf alekot neu mepu humaf i.


Yogyakarta, 28 Funnimâ 2008

Wednesday, April 30, 2008

Mataf Asinmakat


Nâko: Yohanes Manhitu

Haef namfau au lo ka nmuî fa kuasa
he ukain mataf asinmakat pasan mesê
lê nít pah-pinan in mutin ma in metan.
Sin nuasin paku atanâ neu nekaf i

Nbi mé au lof upein kuasa ‘naek
he uneo matak ala neu etas alekot
ma usaitan kisot ameisökab nakaf
kalu mataf asinmakat a-ntaul piuta?

Yogyakarta, Funnimâ 2007

===========

Mata yang Tertarik

Berulang kali aku memang tak punya kuasa
‘tuk melarang sepasang mata yang tertarik ini,
yang melihat putih dan hitamnya dunia.
Mereka pelita penerang bagi hati ini

Di mana ‘kan kutemukan kuasa yang besar
‘tuk arahkan mata ini hanya pada pandangan yang apik
dan tinggalkan tatapan yang menyuramkan hati
jika mata yang tertarik terus menggiring?

Yogyakarta, Mei 2007

Mpanat Paku he Nmoin Nabala


Nâko: Yohanes Manhitu

Anin pah-pinan i lof ka nabeî fa makain
Ma nautus naskék nabeî natból ném.
Es onnane, mpanat paku he nmoin
He ntanâ lalan neu bale mafnekan

Haef-haef ho paku onlê he nmaet
Fun minâ he okê aî anin namép.
Me lab-laba he muheun mufanî
Ma mukín mane nâko anin in fun

Lalan fê namnaun ma anin nabala
Ma in naim piuta he nâmaet paku
Lê nasoin ko nâko meisökan ‘naek
Nbi lalan neu ho bale mafnekan

Mpanat ho paku he nmoin nabala
Masi anin humâ-humâ he nâmate
Neik fut amepat ma slutuf manenû,
Fun ala ho es apanat paku alekot

Yogyakarta, 12 Funhâ 2008

===========

Jagalah Pelita agar Tetap Menyala

Angin dunia ini tak ‘kan bisa dihentikan
Dan puting beliung bisa muncul tiba-tiba.
Karena itu, jagalah pelitamu agar bernyala
Untuk menerangi jalan ke tempat terjanji

Berkali-kali pelitamu nyaris padam
Karena minyak ‘kan habis atau angin kencang.
Tapi segeralah mengisinya kembali
Dan lindungi pelitamu dari terpaan angin

Jalan masih panjang dan angin terus meniup
Dan ia tetap berusaha memadamkan pelita
Yang menyelamatkanmu dari gulita besar
Di jalan ke tempatmu yang terjanji

Jagalah pelitamu agar tetap menyala
Biarpun bermacam angin ingin memadamkannya
Dengan tiupan keras dan keributan yang hebat
Karena kau sajalah penjaga yang baik bagi pelitamu

Yogyakarta, 12 April 2008

Susar ma Mlilê Nmatuinan

Nâko: Yohanes Manhitu

Kalu ho mufnekan mlilê, kaisâ mutoän susar.
Noah alekot ka natkua kun fa nâko in kín,
Oinhau ka natöp kun fa nâko hauslekin.
Masi nok kabiti, noahe lof he maseü.
Masi hau namnaun, oni he mahelî.
Ka tít fa mnahat es namtás kun.

Susar ma mlilê, sin nmatuinan,
Susar nahún, te mlilê natuin
He oras mumteut ho muhín
Mak ho mepu lo manesâ
Ma mlilê musti mabaen.


Yogyakarta, 12 Funhâ 2008

===========

Susah dan Senang Itu Berjalan Berurutan

Bila kauharapkan senang, jangan kaumarahi susah.
Kelapa yang baik tak jatuh sendiri dari tangkainya,
Madu tak tercurah sendiri dari carang pohon,
Walau dihuni kalajengking, kelapa musti dipetik,
Meski pohon menjulang, sarang lebah ‘kan diambil.
Tiada makanan yang jadi matang sendiri.

Susah dan senang itu berjalan berurutan,
Susah mendahului, senang menyusul
Agar ketika di puncak kaumengerti
Bahwa karyamu memang bernas
Dan senang itu harus dibayar.

Yogyakarta, 12 April 2008

Kaisâ Mumtau


Nâko: Yohanes Manhitu

Sekau es nak monit i nmânáf?
Sekau es natón nak i ‘baë?
Kalu ho msobal he msutai,
Kalu ho mtamis in minan,
Ho lof muhín in menun.

Me sekau es he naen kun,
He nasaitan senat amonit
lê in tunan fêka nasúf?
Kaisâ mumtau! Mumép!
Ho lof mtamis minonî.


Yogyakarta, 12 Funhâ 2008

===========

Jangan takut

Siapa yang bilang, hidup ini ringan?
Siapa yang katakan, ini permainan?
Bila kaucoba menanggungnya,
Bila kaumencicipi rasanya,
Kau ‘kan kenal pahitnya.

Namun siapa yang akan berlari,
Meninggalkan tanaman yang tumbuh,
Yang pucuknya belum berbunga?
Jangan takut! Kuatkan dirimu!
Kau ‘kan mencicipi rasa manis.

Yogyakarta, 12 April 2008

Saturday, March 22, 2008

Atoni ma Bifé


Nâko: Yohanes Manhitu

Atoni ma bifé, mansian humâ nua.
Mabetî he nfanin atitus pah-pinan.
Sin mapilî he njalin amaf ma einaf.
Nuasin es nok es musti nmatulun.

Atoni näo maspeit, te bifé näo mânúl;
atoni nasík kuasa, bifé ntulek plenat.
Neu sekau es a-nkuasa nfin on ânaet?
Nansâ sin nuasin ka nmeup nabuan?

Nmuî etus nak atoni nnao, bifé npao;
atoni es naim bukael, bifé es a-nhao.
Bifé es a-npanat liänâ, te atoni ntulun.
Nuasin namnesan, kaisâ a-nmalelun.

Yogyakarta, Funfanû 2003

Jendela

Nâko: Yohanes Manhitu

Nbi uemkase amfautin, ho lof mite -
neuspalaf lê biasa nabia nesu mnanû.
In upan lo ka nfinin fa nesu ‘naek ini
fun feësat ume manesû kamajendela.

Haef namfau ho nekam naheun mae
aî lasimtaus lê naplenat ma nükan ko.
Ho mumtau mis he mkios mutuin nesu,
me jendela nfe ko baelsonâ he mupén.

Haef bian ho smanam ka nít fa manas
fun in nâlo nâko meûsinê atanâ alekot.
Jendela nfain lalan mesê neu meûsinê
henait ho smanam kaisâ a-nmakânenê.

Nesu ma jendela, fai bian onlê akabin -
nbi mé nesu nhaek, jendela npaumak.
Me nobesat nesu nmes kun es mapules
fun jendela nane alaha abiat, aî atulun.

Nmuî molok nak jendela lalan amleüt
ma nesu es lalan amaneot, lalan alekot.
Sekaumsekau es a-ntam natuin nesu,
kaisâ nasaitan ume nane nleuk jendela.

Kupang–Timor, Funtenû 2004

Oematâ ‘Honis

Nâko: Yohanes Manhitu

Nbi au mnitas alekot fai afinit nane,
au ít oe kninô abít nunuh ‘naek in un.
Pah metan ma pah mutî natnanânane,
funan ma manas, ok-okê nabés neune.

Mafefâ-sin ninun nâko oe ‘honis nane,
malaikat-sin napún-natefan in matan;
kolümu natpén natuin oematâ fafon.
Mansian, muït ninun nâko oe matan.

Sekaumsekau es niun nâko oematâ i,
lof ka nmeon fa ben talantea nabalbal.
Monit abalbalat lo npoi nâko ‘bonî i,
noe ‘honis lo nsai nâko nifu kninô i.

Kupang–Timor, Funnuâ 2004

Tabê Paskah 2008 neu Ki Ok-okê!


Tabê Paskah!
Selamat Paskah!
Paskoa Kmanek!
Sugeng Paskah!
Happy Easter!
Joyeuses Pâques!
¡Felices Pascuas!
Feliz Páscoa!
Feliĉan Paskon!
Prospera Pascha sit!
Frohe Ostern!


Yohanes

Friday, February 29, 2008

Tembok Nakín Ho Matam

Nâko: Yohanes Manhitu

Hun amliat naheun mnesat amanuat.
Mabun, ‘kelô natpenen ma napunan.
Oni nsasuna ‘fulâ he ntamis minonî.
Sâ-sâ matel ma ho matam nakninô

Nbi pah manuan nae ho onlê naijúf.
Fai nemantea onnane ho mubelkom
ma mbaiseun kum meu neno-tunan.
Ka tít fa sâ-sâ es nakín ho matam

Nmeu ma sinê ho atoni pah moderen,
funan ma kfun sin fê esan neno-tnanan
me sin meûsinê ka natua fa ho nekam
fun tembok ‘mnanû nakín ho matam

Yogyakarta, Funnê 2007

===========

Tembok Menghalangi Matamu

Rumput yang subur memenuhi lembah luas.
Kumbang, belalang beterbangan mengitari.
Lebah ke tiap bunga mengecap manis.
Segalanya hijau dan matamu bening

Di tanah yang luas itu kau ibarat raja.
Begitu malam hari tiba kauberbaring
dan menengadah sendiri ke langit.
Tiada yang menghalangi matamu

Esok lusa kau manusia alam modern,
bulan dan bintang masih di cakrawala
tapi terang mereka tak mengisi hatimu
karena tembok tinggi menutup matamu

Yogyakarta, Juni 2007

Onlê Inuh Upmâfenâ


Nâko: Yohanes Manhitu

Bifé amasat mé es lof ka namlilê fa
oras inuh upmâfenâ nhias in neon
nbi fesat nok bilut tala fai natnán
ma mataf-sin malulub neu in aon?
Lof a-nmuî tabu he mtamís minonî
ma msiom kum pules onlê atoinmeo.
Henait ho onlê bifé nok inuh upmâfenâ,
mubainâ ho monit in musik he nlúm

Yogyakarta, Funnimâ 2007


===========


Ibarat Kalung yang Mahal

Wanita siapa yang tak akan senang
bila kalung yang mahal menghias lehernya
di pesta dengan tarian hingga larut malam
dan berpasang mata tertuju pada tubuhnya?
‘Kan ada masa bagimu ’tuk mencicipi yang manis
dan menerima sanjungan bagai pahlawan.
Agar kauserupa dengan wanita berkalung mahal,
ubahlah musik hidupmu agar bernada indah

Yogyakarta, Mei 2007

Fatu Rosetta (Rosetta Stone) ma In Etus

Foto: https://en.wikipedia.org/wiki/Rosetta_Stone

Nâko: Yohanes Manhitu

HAEF-HAEF kalu atoni ntek nan Pah Mesir in sejara, nès-nès neu Mesir Ahunut (Mnâ) in etus, atoni lof namolok a-ntek nan Rosetta Stone (Fatu Rosetta). Neu, Fatu Rosseta nane sâ? Nane faut-ao benâ es, lê matuï nbi ton 196 fêka Kristus. Ma in matuï nèk uab humaf teun: Hieroglif Mesir, Demotik, ma Yunani. Fun fatu i es ahintin nabè'i nfei enô neu ‘noinâ ma hine moderen a-ntomneu Pah Mesir Ahunut, es matekâ nak Egiptologi Moderen.

Fatu i Napoleon Bonaparte in solaulsin es napèni nbi bale-es kanan al-Rashid (Rosetta) nbi ton 1799, oras sin fê nakhain uemfatu-es a-nbi bale nane. Natuin Hanmantaën Aleksandria nbi ton 1801, fatu nane mânaät neu atoin-Inglés sin ma nâko tabu nane mabelak es London. Alaha in conto es neno i malilê neu atoin-amfaut es Museum Mesir, es Kairo, Mesir in kota ainaf.

Nansâ es Fatu Rosetta makanâ? In makanâ, fun natuin tuis nèk uab teun’in lê matekâ nbi fafon i, ahínmolkin nabè' nanesâ Hieroglif Mesir nok uab Demotik, ma uab Yunani, okê sin nahín tuis hieroglif nane in arti (otan) nak sâ. Hit masit tahín, nbi Mesir Ahunut in tabu kanan tuis matuï nèk hieroglif (huruf magambar), ma oras Fatu Rosetta nane in arti fê kamahinê, atoni moderen sin ka nahín fa tuis humaf nane nak sâ. Fun ahínmolkin nahín namtás uab Yunani, ma uab Demotik (uab humaf es lê mapakê a-nbi dokumen bian), ahíntuis ma ahínmolkin nabè' nanesâ nan uab teun’in nane sin arti. Es onanne, hine neu Mesir Ahunut ma in budaya ok-okê naskék natfei neu pah-pinan. Neu, Mesir Ahunut in monit hit nabè' tânoinâ ma tahíne.

Fatu Rosetta nane fautmatuï lê naheun nok hanpules neu Usif Ptolemy V Epiphanes lê mateab nâko anâfuatin, fun usif i nanaob mepu alekot neu pah ma to(b) Mesir nobâtemen, nbi Pah Mesir in nanan ma nbi pah taispanif.

Nmuî ahínmolok nua es nanaob mepu he "npukai" Pah Mesir Ahunut in misteri natuin tuis abít Fatu Rosetta. Ahinet ahunut eslê Thomas Young, dokter, ahínfisika, lê nafinib tabu he nahín tuis hieroglif nane in otan. Me in mepu nane ka natísbon fa leko he "npukai" nan misteri ‘naek nane. Jean-François Champollion, atoni-Prancis, ahínmolok uf ma egiptologis (ahli ntomneu Mesir), lê ném namuin, es natís mepu nane lekleok talantea in nesan ma natuin in banit alekot ma amasat nane, atoin-amfaut nabè' nahín sâ-sâ ok-okê lê matuï nèk huruf hieroglif nane, lê nâkún informasi ma hine ntomneu to(b) nbi Pah Mesir Ahunut in monit. Es onanne, Champollion namunit matekâ nak ahakeb egiptologi moderen. In tuis amfautin natám nok Summary of the Hieroglyphic System of the Ancient Egyptians (1824) ma Egyptian Grammar (1836-1841) msâ Egyptian Dictionary (1842-1843).

Yogyakarta, 29 Funnuâ 2008 

Bibliografi:
http://en.wikipedia.org/wiki/Rosetta_Stone
http://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-François_Champollion
http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Young_(scientist)

Uab Ibrani, Uab lê Mafenâ Mafanî nâko Tuis Amnát


Sumber: www.google.com
  
Nâko: Yohanes Manhitu

NBI ton amfafaut afinit, atoin-Yahudi sin napnikan ma nanekun nain sin uab fun sin nasaitan sin pah mantaën nèki 'sekê ma oket nasitbok a-nbi bale-bale, nbi pah-pinan i. Ma lekâ sin natuan nbi pah bian, sin uabe ka mamolok fa ben a-nbi sin monit neno-neno, onlê un-unû. Sin uab asli fê mapakê, me alaha nbi tuis kninô, lê alaha ahínsultin (ahín-Taurat) es nahine ma nbaca nbi oras onen.

Lekâ negara Israel mahakeb a-nbi ton 1948, fun Zionisme lê Theodor Herzl na’úbe nbi ton 1896 nèk in pamflet lê majudul Der Judenstaat (Negara Israel), uab Ibrani mapilî ma majalib on Pah Israel in uab resmi. Ma neu salit nane, uab Ibrani mafenâ mafanî nâko uab tuis, ma njail uab mamolok. Ahínmolok uf mesê kanan Eliezer Ben Yehuda ntulun he natisib uab Ibrani in hanfuafin natuin hanfuaf amfaut lê in naksanî nâko atoin-Yahudi sin sulat kninô.

Fun hakeb Pah Israel (Ibrani: Medīnat Yisrā'el) nane, uab Ibrani neno i nmoin ma mapakê on uab resmi ma uab neno-neno msâ a-nbi sektor humâ-humâ: plenat, skól, politik, ekonomi, mhb. Ahínmolkin natonan kit nak uab Ibrani nane uab mesleko (mestelo) lê mafenâ mafanî nâko tuis amnát.

He usòp tuis palpalâ i, au he uteab neu abaca-sin ak, fun atoin-Yahudi sin sulat kninô, lê atonisranî msâ a-npake ma matekâ nak Fefbelâ Mnâ, hanfuafin nâko uab Ibrani msâ ntámanen es uab namfafau nbi pah-pinan i, nès-nès es uab lê atonisranî npake he nanaob onen ma fuat neu Uisneno. Nbi Uab Metô msâ, hit tahín ma tpaek hanfuafin onlê (h)aleluya, hosana, shalom, mhb.

Yogyakarta, 29 Funnuâ 2008

Monday, January 21, 2008

Nbi au nekak nanan (Dawan/Uab Metô)*


Nâko: Yohanes Manhitu

Faije fê naplenat pah-pinan
Me au nekak nmoin piuta
Ma nbi au nekak nanan
Ho mkios kau paluta.

============

Di lubuk hatiku (Bahasa Indonesia)

Sang malam masih merajai alam
Namun hatiku terjaga selalu
Dan di lubuk hatiku
Aku senantiasa kaulawati.

============

Dans le fond de mon cœur (Français)

La nuit règne encore le monde
Mais mon cœur est toujour réveillé
Et dans le fond de mon cœur
Tu continues à me visiter.

============

En el fondo de mi corazón (Español)

La noche todavía reina el mundo
Pero mi corazón está siempre despierto
Y en el fondo de mi corazón
Me sigues visitando.

============

No fundo do meu coração (Português)

A noite reinha ainda o mundo
Mas o meu coração fica sempre acordado
E no fundo do meu coração
Continuas a me visitar.

============

In the bottom of my heart (English)

The night still reigns over the world
Yet my heart is always awake
And in the bottom of my heart
You keep on visiting me.

============

En la fundo de mia koro (Esperanto)

La nokto ankoraŭ regas la mondon
Sed mia koro estas ĉiam maldorma
Kaj en la fundo de mia koro
Vi min daŭrigas viziti.

============

Nel profondo del mio cuore (Italiano)

La notte ancora regna il mondo
Ma il mio cuore è sempre sveglio
E nel profondo del mio cuore
Continui a visitarmi.

============

Iha ha’u-nia laran nia hun (Tetun/m)

Rai-kalan ukun daudaun raiklaran
Maibé ha’u-nia laran moris nafatin
No iha ha’u-nia laran nia hun
Ó mai haree ha’u badadaun.

============

Di be-pung dalam hati (Kupang-Malay)

Malam masi parenta dunya
Ma be-pung hati tetap idop,
Ju di be-pung dalam hati
Lu tarús datang lia beta.


* Atuise nmes kun es nasoin puisi i neu uab biakin.
Matuï ma masoin nbi
Yogyakarta, 22 Funmesê 2008


Sít Ok-okê nèk Uab Metô Namliab Molok


Atuis: Yohanes Manhitu

ONLÊ hit tít ma tahín, síte biasa mamoëk nèk nót ma hanfuaf, somak musik instrumental onlê Beethoven aî Mozart ini es haef namfau ka nmuî fa hanfuaf, alaha alat musik in hanne nmes kun. Nbi Timor, nès-nès a-nbi aonbian neontés, haef namfau hit a-tnen piusbijól lê ka nok fa sít, alaha letis ma kasit (nbi Noemuti, hai mihín apisut-es nâko Tôbalâ [to’bala’], eslê Tua Maria Opat). Masi onnane, munî i sít lê mabiab nok hanfuaf es namfau nnès. Ma hanfuaf-sin lê mapakê nane biasa mamnaitî nâko asíte in molok aî tuaf anenat sini.

Ntomneu mepu he tamliab uab kuatuaf, onlê Uab Metô ma uab humaf bian, au utenab ak sít humâ-humâ lê mamoëk nèk uab kuatuaf nabè'i ntulun he npanat uab nane. Fun natuin kanan sít alumat, uab-es nabè'i nmoin ma namlia nbi pahe ma kuane nanan, ma to(b) ok-okê nâko liänâ talantea amnasit lof nahín, kalu sin a-nsimakan sít, sin lof a-nsin natuin. Nmataul nok lasi i, au kuk umlilê fun munî i asít nèk Uab Metô fê namfau ma asinmakte msâ fê esan. Nane ‘takaf alekot mesê neu uab i in monit. Fun henait uab-es nabè' namlia, in musti mapakê nabala nbi in amolok sin mepu ma monit neno-neno. Hit musti tamlilê fun a-nbi bale-bale lê namolok Metô, fê a-nmuî asít nua aî teun. Tafnekan he namfau ntèn. Nbi TTS, hit tahín Sius Ottu nâko Oinlasi lê fê natutan in mepu talantea oras i. Neonfaukâ i msâ a-nmuî asít feü nâko Soë, onlê Amsal Tunliu ma in aokbiakin a-nbi Grup Nekmesê. Nbi Oekusi, nmuî Lindo Kaesnube, Inacio Soares, ma Adelino de Almeida. Tuaf teun’in i nsin nèk Uab Metô dialek/logat Oekusi. Oke-msâ nbi TTU, hit tahín asít fauk es munî i nsin nèk Uab Metô; ese eslê Laurenzo Amaunut. Nâko un-unû, hit tahín ma tsí “Tebe Onnana” nâko Amarasi. Neu, kalu onanne, hit nabè' ma musti tamlilê fun a-nbi hit pahe nmuî asít namfau es naäitî molok ma pahe in kanan natuin sít alumat lê namlileb hit nekak. Nâko bale-bale lê matekâ i, hit lof fê he tafnekan ma tpao asít nâko bale Kusâ-Manlea. Masi natuan es "pah Tetun", abitin pisâ i msâ namolok Metô onlê hit; sini biasa matekâ nak Dawan R (er).

Me kalu tkios leko-leko kanan sít apoitin munî i, hit nabè' tak sít munî i mamoëk natuin monit moderen ini. Nane naleok ma ntóm fun amolok Metô sin monit nnao natuin naomatas (perkembangan) ma produk sení msâ mamoëk natuin. Me masi onnane, hit kaisâ tapnikan sít un-unû (tradisional) lê mapakê a-nbi tofas, kbûpenâ, mhb. Kalu hit nabè' tapán ma tpanat sít nâko un-unû talantea munî i, nanao hit lof tahín meupsít in naomatas.

Haef namfau hit a-tpules ma tâlatan atoni bian, onlê solalus, tuaf anaäplenat bian, olaraga-tuaf, fun sin nèk pahe in kanan, me hit tapnikan he tfé pules neu sení-tuaf, onlê asít (mnâ ma feü), abilut (unû ma moderen), apiusbijól (nès-nès piusmetô), absoöt (asboöt), abonet (nès-nès neu amnaitnel), afutus-atenus (betî [maû] ma tais), mhb. Tuaf amfaut lê matekâ i, natuin sin mepu alekot ma amasat lê kanasnás, naätî ma nâlatan pahe in kanan ma npanat ‘maus budaya humâ-humâ, lê nabè' namneuk kalu hit, on amuït kit, tapnikan he tpanat sin nbi hit monit, nès-nès a-nbi pah moderen i. Natuin au tenab, sin ok-okê nabè' matekâ nak “meo apanat pahe ini ‘maus maüpâ” (onlê meo amakenat he npanat to(b) ma kuan).

On hantobes neu tuis tuktukâ i, au uteab pules ma seunbanit namfafau neu kanan asít, apiusbijól ma ameput ok-okê a-nbi mé-mé, lê nèk sin hinet ma manekat, natutan nèk nekan nok nanan banit alekot he nafinib Pah Timor, nès-nès neu amolok Uab Metô, (s)in sailumat ma ‘maus upmâfenâ humâ-humâ. Uamnanû neu ki, ameput amakoet ok-okê!

Yogyakarta, 21 Funmesê 2008

Hanfuaf Nonô Fauk ntomneu Uab Metô

Natuin laistenab nak Uab Metô, lê a-nmuî kanaf humaf bian onlê METO, UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, TIMOR, TIMORESE, TIMOL, TIMOREESCH, TIMOREEZEN, DAWAN, TIMOR DAWAN, RAWAN, ma humaf bian (sumber: taklik teu i), ka nnès fa nâko tuaf 0.75 juta (baca: nol koma juta bôhitumním) es naüabe (= namolke) (sumber: the Indonesian Heritage, Language and Literature, 1998) nbi kabupaten (distrik) teun nok dialek (logat) humâ-humâ, au utenab ak uab i musti napèn hormat ma mateab neu pah-pinan nfunamnatéf. Au 'bèt an kanaf UAB METO fun in es mapakê namfau nnèsi nbi Pah Metô. Kanaf teun lê, natuin au tenab, nebè' mapakê msâ eslê UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, ma DAWAN.

Kanaf DAWAN nane kanaf “matâteme”, fun fêka tít fa tuaf es nahín (kalu au ka 'san) lekâ kanaf nane nemantea atoin-Metô sin luekkin ma in nâko mé. Tuaf aüab Labit (= Uab Indonesia) sin, natám nok atoin-Metô sin kuk, onlêhe npaek tekas BAHASA DAWAN he nlekan neu UAB METO. Au uäkâ ak atoin-Metô namfau ma atoni biakini msâ a-nkios nak kanaf DAWAN nfain-on tekas Labit neu kanaf UAB METO. Lê i nebè'i nfain alasan nansâ es tekas i mapakê a-nbi bale-bale. Lasi i nabè'i ntom nak oras tuafes a-ntek kanaf aî tekas i, tuafes aî tuafin lê namolok nokne lof nalulub neöp neu Uab Meto aî neu atoin-Metô. Natuin hanaf i, natuin au lomit, 'bèt an kanaf nua in lê i nfain on judul neu blog i, nok tuis DAWAN nbi 'takaf nabit.

Tabê ma pules nâko blog tuaf,

Yohanes Manhitu

ymanhitu@ymail.com

Yogyakarta, 14 Funboësamnuâ 2007