Tuesday, December 24, 2013

Tabê Natal 2013 ma Mlilê Ton Feü 2014!


Tabê Natal ma Mlilê Ton Feü! 
Selamat Natal dan Bahagia Tahun Baru!  
Natál Kmanek no Ksolok Tinan Foun!
Salamat Natal dan Bahagia Taon Baru!
Sugeng Natal lan Sugeng Warsa Enggal!
Merry Christmas and Happy New Year!
Joyeux Noël et bonne année!
Bonan Kristnaskon kaj feliĉan novan jaron!
¡Feliz Navidad y próspero año nuevo!
Feliz Natal e Feliz Ano Novo!
Buon Natale e felice anno nuovo!
Fröhliche Weihnachten und ein gutes neues Jahr!
Natale hilare et annum faustum!

Wednesday, December 11, 2013

Novel Nabè’i Ntulun Kit He Tamliab Identitas Budaya

 

YOHANES MANHITU 

Fêka ló i, hit liän-Timor es, Robertus Fahik, nâko kabupaten feü, Malaka (unû nabua nok Kabupaten Belu), nasòp in novel nua’e lê majudul Likurai Untuk Sang Mempelai” (Likurai Neu Atoinfeü), ma Penerbit Cipta Media es napoine nbi Yogyakarta. Produk sastra feü i mafètin ma mamolok a-nbi Kampus STPMD nâko aspek budaya, teori sastra, ma sospol (sosial politik). Au msâ upèn baelsonâ kleö he umolok a-ntomneu novel nane, nâko aspek budaya. Es onnane, haefes i au ukeo abaca he ta’ét banit i nâko aspek budaya, nès-nès neu nmoê onmé es hit tak novel nabè’i ntulun he tamliab identitas budaya nbi hit monit neno-neno on to(b).

Kalu taëte nâko aspek budaya, Robertus in novel i nâmau nok noinâ ma nilai namfau nâko abitin Malaka sin budaya, lê ka naik fa sekê nâko budaya bian a-nbi Pah Timor. Nilai amfautin nane mateab nèk etus amasat a-nbi tuis lê matekâ nak novel. Natuin etus humaf i, atuinovel nabè’ nateab in neöp ma fnekan a-ntomneu budaya ma moët humâ-humâ. In nakeo abaca es-es he ntae ma nahín, oke-te nabè’ nanaob natuin sâ lê matuï nbi nane nbi in monit.

Nbi in novel, Robertus a-ntek nan neu abitin Malaka sin neman nâko mé ma sin laispalsait un-unû onmé. In ka napnikan fa he natonan abaca ntomneu Malaka in humne onmé nbi batan munî i. Ntomneu atoin-Malaka sin laispalsait a-nbi neno unû, atuinovel i natonan kit nak un-unû, atoin-Malaka (ma abitin Belu) ntoe neu Usif abít bale amnanut ma âlatan, es onnane sin nak lolo liman la to’o, bi’i ain la dai (tnonâ nimket ka ntóm fa, tfitî haeket ka ntea fa). Ini msâ a-ntek nan neu laispalsait feü, eslê Toes Sranî. Nane, hit nabè’ tahine nâko in piöt a-ntomneu Einâ Maria In Sonaf (Gua). Ka ala fa laistoes, atuinovel i msâ a-ntek bale namfafau nbi Malaka, onlê nasi (lamu), tasi-ninen, nuüf, noe(l), uemleü, mhf. Ma fun hanfuaf “likurai” mapakê neu novel in judul, atuinovel i npiô namfau neu likurai nane sâ, ma onmé es in musti mapakê. On atoin-Timor, hit masit tahín tak likurai nane bilut he tsiom meonin lê a-nfainneman nâko makenat ma ntamannfanin neu kuane nanan nèkin musu nakan. Me munî i likurai in fungsi ka namnés fa nok un-unû ini, oras fê a-nmuî makenat suku es nok suku bian. Hit biasa tít bilut i  mapakê he tsiom kase naekin lê neman he nkios kuan ma nanaob anaäplente in program. Nbi novel i msâ nmuî honet neu abaca he nnek ma nsimakan bilut asli nâko Malaka ma npanat he maus budaya nane nmoin ma namlia.

Nâko au tease kuk, au nabè’ ait konklusi ak novel i nakeo kit, abaca ok-okê, he tfain teu hit pah ma nifu hit on einaf ahonit, lê a-nfe kit hit identitas. Es onnane, nbi novel i, atuise nakeo abaca he:
  1. Nahín lekleok in pah ma nifu, msâ in to(b). Nane henait nâko moët i, in nabè’ namnau, nnek, npanat in pahe kanan piuta nbi me-mé;  
  2. Nasaeb pules ma seunbanit neu Uisneno on Apakaet. Pules ma seunbanit nane mateab fun sâ-sâ a-nbi neno-tunan ma pah-pinan nâko Usî; 
  3.  Nahín ma npanat kanan nilai agama ma filsafat, mnâ ma feü. Nane maus le kaisâ mapnikan. Tuafe nabè’ napèn nilai humâ-humâ nâko bale bian me kaisâ napnikan (nain) sâ lê ini kun; 
  4.  Npaek lasi noinâ ma sení. Natuin figur uf abít novel in nanan, atuinovel nakeo abaca he npaek lasi noinâ (nâko skolâ) ma sení (sastra, onlê puisi) he nafenâ pah ma namliab identitas; 
  5.  Kaisâ napnikan he npanat alam/natur. Nane nak he npanat nasi (lamu), tasi-ninen, nuüf, noe(l), mhf. Nane maus lê musti mapanat; 
  6.  Nfe lalan neu atoni natuin in monit. In ka parlú fa he namnés nok tuaf bian a-nbi pilit. Me natuin in mepu, in nabè’ nafenâ kuan ma bale; 
  7. Nloim he nmoin nok atoni bian. Nane nak ka na’ét fa ras, suku, agama, aî grup etnis sâ he nmoin alekot ma nbi dame nok tuaf bian. 
Novel “Likurai Untuk Sang Mempelai” nane ‘takaf mesê neu abaca he namnau ma ntulun he npanat in budaya, nès-nès a-nbi tonnatun moderen i—oras sâ-sâ nabè’ naneuk in upan. Mepu i msâ a-nlekan kit nak sastra moderen nabè’i njail nete he tatutan ‘maus budaya nâko batan es neu batan bian. Aim he tatenab ma tmeup!Ω

Yogyakarta, 9 Funboësamnuâ 2013
------------------
Tuis i msâ nabè' mabaca es buletin Uab Metô "Amnèkhanaf" edisi 22, es http://www.scribd.com/doc/190404363/December-9-2013-Edition-22-Dawan-Bimonthly.

Hanfuaf nèk Metô nok Foto ma In Otan nèk Labit*



Tbi ume nanan, tjail maun’nai; tbi monê, tjail maun’einaf.

Artinya: “Di dalam rumah menjadi ayam jago, di luar menjadi ayam betina”.
Orang yang berlagak berani di kandang sendiri (di rumah sendiri) 
biasanya menjadi penakut di tempat lain. Keberanian orang dibuktikan 
dengan kesanggupannya untuk menghadapi tantangan  
di luar lingkungan keluarganya sendiri.

-------------
* Yohanes Manhitu es nabuab, ntui nafanî nèk Uab Metô, ma nfe in otan nèk Labit. Tuis i msâ nabè' mabaca es buletin Uab Metô "Amnèkhanaf" edisi 22, es http://www.scribd.com/doc/190404363/December-9-2013-Edition-22-Dawan-Bimonthly.

Hanfuaf Nonô Fauk ntomneu Uab Metô

Natuin laistenab nak Uab Metô, lê a-nmuî kanaf humaf bian onlê METO, UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, TIMOR, TIMORESE, TIMOL, TIMOREESCH, TIMOREEZEN, DAWAN, TIMOR DAWAN, RAWAN, ma humaf bian (sumber: taklik teu i), ka nnès fa nâko tuaf 0.75 juta (baca: nol koma juta bôhitumním) es naüabe (= namolke) (sumber: the Indonesian Heritage, Language and Literature, 1998) nbi kabupaten (distrik) teun nok dialek (logat) humâ-humâ, au utenab ak uab i musti napèn hormat ma mateab neu pah-pinan nfunamnatéf. Au 'bèt an kanaf UAB METO fun in es mapakê namfau nnèsi nbi Pah Metô. Kanaf teun lê, natuin au tenab, nebè' mapakê msâ eslê UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, ma DAWAN.

Kanaf DAWAN nane kanaf “matâteme”, fun fêka tít fa tuaf es nahín (kalu au ka 'san) lekâ kanaf nane nemantea atoin-Metô sin luekkin ma in nâko mé. Tuaf aüab Labit (= Uab Indonesia) sin, natám nok atoin-Metô sin kuk, onlêhe npaek tekas BAHASA DAWAN he nlekan neu UAB METO. Au uäkâ ak atoin-Metô namfau ma atoni biakini msâ a-nkios nak kanaf DAWAN nfain-on tekas Labit neu kanaf UAB METO. Lê i nebè'i nfain alasan nansâ es tekas i mapakê a-nbi bale-bale. Lasi i nabè'i ntom nak oras tuafes a-ntek kanaf aî tekas i, tuafes aî tuafin lê namolok nokne lof nalulub neöp neu Uab Meto aî neu atoin-Metô. Natuin hanaf i, natuin au lomit, 'bèt an kanaf nua in lê i nfain on judul neu blog i, nok tuis DAWAN nbi 'takaf nabit.

Tabê ma pules nâko blog tuaf,

Yohanes Manhitu

ymanhitu@ymail.com

Yogyakarta, 14 Funboësamnuâ 2007