Uab Metô ka Labit es Musti Nahún?

Nâko: YOHANES MANHITU

MASIT hit lof nobesat tatoit, Uab Metô ka Labit es musti nahún oras hit he tânoinâ liänâ lê he nmulai namolok. Nane es-es in hak he nânoinâ in anah. Bian nahunun Uab Metô, fun nane uab lê mapakê neno-neno nbi ume. Sin bian nahunun nain Labit fun nane uab lê mapakê nbi skól, henait oras liänâ nane naskól in kaisâ napein mâneät, neis-neis neu molok ma baca. Nmuî tuaf bian es nahunun Uab Metô ma lekâ liänâ nane nahín Metô suknoba, nmulai nafeitin he nhuk Labit kleö-kleö. Kalu in ainaf-amaf sin ok-okê nahinan Metô, neu mauthe in nahín Metô nâko ume, ma nbi skól nabeî mânoinâ he nahín Labit. Nane nak in kaisâ matalâ he npaek Uab Metô nbi ume msâ nbi skól. Hit tahín tak PBB njamin he liänâ—nbi klas dasar—nabeî mânoinâ neik uab lê in nahine lekleok, fun nane in hak. Es onanne, uab kuatuaf a-msâ majamin he nmoin ma mapakê nabala-piuta.

Hit ok-okê tahín, tak Uab Metô ma Labit nuasin npenting okê, alaha es-es musti mapakê natuin in oras ma bale. Uab Metô npenting fun nane ‘maus kultural lê hit beï-naï sin natutan neu kit he tpanat, te Labit nane—nbi Indonesia—hit uab nasional, lê a-njail nete neu kit he nabeî tamolok tok to(b) Indonesia nâko pulau bian. Neu abitin Oekusi-Ambenû, Uab Metô nane uab nasional mesê, lê mapanat ma mapakê msâ masi sin uab resmi eslê Tetun ma Portugés. Labit, Tetun, ka Portugés nabeî mapakê piuta. Me nane ka nak fa nak Uab Metô ka nmuî fa bale nbi hit nekak ma neöp. Uab bian nabeî mapakê on senter neu hit uabe kun. Ntomneu lasi i, Johann Wolfgang von Goethe, am’úf sastra Jerman ini haefes a-ntui nak, “Wer fremde Sprachen nicht kennt, weiß nichts von seiner eigenen” (Sekau es ka nahín fa uab pah-bian, ka nahín fa sâ-sâ ntomneu in uabe kun).

Noemuti-Timor Neontés, 25 Funboës 2009

Kleö Ntomneu Matteo Ricci ma Uab Sinas

Nâko: YOHANES MANHITU

Haefes i au ukeo abaca-sin he tpiô he tahín uispaer Yesuit es lê a-ntepon kun in lolen he nânoin’on talantea nahín lekleok uab Sinas, ka ala fa namolok me tala ntui naleok onlê ahinat-sin kun. In eslê kaesmutî ahunûsekê lê nahín tuis Sinas klasik ma okê nok in aonbian, Michele Ruggieri, nsusun kamus Portugés-Sinas ahunûsekê. Fun nbi oras nane fêka nmuî fa sin bian lê nahín uab nane leko-leko. Mepu mâfenâ nane in nanaobe he neik meûsinê neu atoin-Sinas ok-okê, lê nbi oras nane fêka nahín fa lasi Sranî ma teknologi lê ném nâko pah Kaesmutî. Ini msâ eslê kaesmutî palmelu lê a-ntam neu Kota Matalâ (the Forbidden City), usif Sinas in sonbalaf lê tuaf anaomnemat matalâ he nteane ma nkiso.

Uispaer kaesmutî lê hit fê tamolok a-ntomneune eslê Matteo Ricci (in kanan neik uab Sinas eslê Li-ma-teu), mahonis a-nbi Macerata, pah Italia, nbi ton 1552. Ricci na’úb ini ‘noinâ teologi ma hukum a-nbi skol Yesuit es a-nbi Roma. Nbi ton 1577 in natám sultotis (lamaran) he njail anggota misi neu pah India, ma natbók nâko Lisabon, Portugal, neu India, nbi Funtenû ton 1578. In a-ntea Goa, India, nbi Funsiô ton 1578, ma ton há nfin onanne in natutan neu pah Sinas.

Nbi ton 1582 Ricci nmulai nânoinâ he nahín Sinas in uab ma adat nbi Makao, oras nane Portugés es naplenat pah pisâ nane. Natuin in hine neu uab—molok ma tuis—Ricci nabeï nsolnon ma naseolbon nok atoin’askolat-sin nbi pah Sinas nbi oras nane. Ka ala fa nane, Ricci msâ es a-nfain nete-ma-lalan neu hine matematika kaesmutî ini neu abitin pah Sinas, lê oras nane fêka napeinin fa hine nane. In nânoinâ sin geometri, trigonometri, astronomi, ma nasoin Euclid in buku né neu uab Sinas. Nbi area geografi ini, Ricci es kaesmutî ahunûsekê lê a-nlekan atoin-Sinas sin gambarpah (peta), lê natámnok pah Sinas. Nbi oras nane abitin pah Sinas neneôpin nak ala sin pahe es nânae nbi pah pinan i.

Tuis i ka nsail fa he ‘tek nasoup sâ-sâ ntomneu Ampaer Ricci, fun i ka biografi es fa. He tâpalan molok, neu mauthe tketun lasi on i: Matteo Ricci, natuin in hine uab Sinas, nfain-on nete-ma-lalan, he neik halinat ma meûsinê (eslê Lasi Sranî ma hine humâ-humâ) nâko Kota Abalbalat (Roma) neu Kota Matalâ (pah Sinas). Ricci natón nalail bukti, nak uab es lof nasoin lalan neu pah ma budaya bian. Kalu ka natuin uab, ‘noinâ ma hine ka nabeî fa masenâ, saäntein he nmoin namlia talantea nafua leko. Neu, munî i Ampaer Ricci in naukele (niutnatê) es Distrik Xicheng njali ‘takaf neu relasi Barat-Sinas ini. In nasaitan pah-pinan i nbi Beijing nok tanggal 11 Funnimâ ton 1610, nbi oras nane in umur 58. Talantea munî Ampaer Ricci in kanan matekâ nbi Sinas in sejara, ma atoinkomunis-sin msâ a-npules ma nhormat Matteo Ricci fun in matekâ nabala nbi sin sejara.

Noemuti-Timor Neontés, 25 Funboës 2009

Referensi:

http://en.wikipedia.org/wiki/Matteo_Ricci

http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/scientists/ricci.htm