Monday, October 13, 2014

‘Tolfatu Babel ma Uab Namfafau nbi Pah-pinan


Foto: http://commons.wikimedia.org
 Yohanes Manhitu in tuis

FEËS-FEËS hit lof tatoit, nansâ es a-nbi pah-pinan i nmuî uabe namfafau, ka mesê fa neu ok-okê. Nâko un-unû atoni namfau namin he nahinen meneö-maneö nansâ es mansian atuas pah-pinan i namolok uab humâ-humâ lê ka namnesan fa. Ma talantea neno i msâ mnamit nane fê manaob piuta nbi pah-pinan nfunamnatéf. Masi nbi Pah Timor msâ hit tamolok uab humâ-humâ, nâko neonsaet talantea neontés, nâko knaben-ahinet talantea knaben-amonot. Bale es-es nok kun in uab ma haef namfau nmuî suli.

Masit abitin bale bian nak hit amolok Metô tamolok Uab Metô humaf mesleko. Me natuin maneone, Uab Metô nane ka humaf mesê fa. Natuin Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition (2009), Uab Metô nmuî dialek humaf fauk, eslê Amfoan-Fatule’u-Amabi (Amfoan, Amfuang, Fatule’u, Amabi), Amanuban-Amanatun (Amanuban, Amanubang, Amanatun), Mollo-Miomafo (Mollo, Miomafo), Biboki-Insana (Biboki, Insanao), Kusa-Manlea (Kusa, Manlea).

Me hit a-tfain teu totis ahunut a-nbi tuise in un: Nansâ es a-nbi pah-pinan i nmuî uab ma dialek humâ-humâ? Fêka nmuî taes finál neu totis i. Me nbi Sranî in Sulat Kninô, nmuî taes neu totis nane. In matuï mnanî es Sulat Genesis 11: 1-9, nak*:
  1. Ma nbi pah-pinan nobamesen, ala uab mesê ma tekas mesê es mapakê.
  2. Es onnane sin natbokan neu neonsaet ma nít naijamnesat a-nbi pah Sinear, ma sin natuan nabala nbi nae.
  3. Ma sin nak es neu es: “Aim he tmoê fatumtasâ ma tòt sin leko-leko.” Ma sin a-npaek fatumtasâ nane on fatu ma haulitê on naijamakâliät.
  4. Oke-msâ sin nak: “Aim he tahakeb tan kota-es nok ‘tolfatu mesê lê namnaun ma in tunne ntea neno-tunan; ma aim he tânaeb hit kanak, henait hit kaisâ tauf-tasan'ok teu pah-pinan ok-okê.”
  5. Oke-te Uisneno nsaun he nkios kota ma ‘tolfatu lê liänmansianin nahakeb,
  6. ma In nakua aän nak: “Sin ok-okê tokaüf mesê ma namolok uab mesê. Sin mepu i fê naübon; nmulai nâko oras i sâ-sâ lê a-njail sin salit, lof natisbon natuin sin lomit.
  7. Neu aim he tsaun he tasulib sin uab, henait sin ka nahín fa es-es in molok.”
  8. Es onnane, Uisneno nbait-nasanâ sin nâko bale nane neu pah-pinan nfunamnatéf, ma sin ka nahakeb nan fa kota nane.
  9. Fun onnane talantea munî i, kota nane matekâ nak Babel, fun nbi bale nane Uisneno nasulib uab pah-pinan ok-okê ma nâko nane msâ Uisneno nbait-nasanâ sin neu pah-pinan nfunamnatéf.
Sâ lê Sulat Kninô Fefbelâ Mnâ’e natonan kit i fê nafinnon talantea neno i. Nbi Funsiô 2012, Antara.com a-ntek nak a-nbi Indonesia, nmuî uab ± 743, ma nbi Nusa Tenggara Timur (NTT) a-nmuî uab 49. Provinsi NTT nmes kun onlê Babel, ma ala Labit es a-nfain nete neu komunikasi neu to(b) amolok uab humâ-humâ. Neu kalu on i, hit he tak, uab humâ-humâ a-nbi NTT i tetus nâko neno-tunan, ka kastigu neu to nbi Provinsi NTT? Kalu hit tak nane tetus, uab ok-okê nane ‘maus budaya lê musti mapanat nâko batan neu batan. Me kalu hit tak, nane kastigu nâko Uisneno neu kit ok-okê, lof onmé?

‘Tolfatu Babel nane lo ‘takaf neu kastigu fun mansiane in niät (lasi ‘mokô) he nfinin nain Uisneno. Me nbi munî i, mansiane nparlú “uab universal” he npanat komunikasi ma dame abalbalat nok in aonbian es bale-bale nbi pah-pinan i. Fun parlút neu “uab universal” nane, es nâko un-unû uab Eropa fauken mapakê a-nbi bale namfafau on alat komunikasi neu tuaf amfaut, nès-nès pukan askolat ma ahínsulat. Nahún nâko uab Yunani lê Aleksander Ânaet (Alexander the Great) nèki npoi neu bale nian nâko Pah Makedonia talantea uab Inglés (Inggris) lê atoin-Inglés nasanâ neu pah-pinan nfunamnatéf natuin kolonialisasi. Masi negara abè’it ma akuasat fauken namépan he nasanâ sin uab neu bale-bale nbi pah-pinan i, pah-pinan i fê “Babel” piuta. Ma kondisi i lof fê nabala (nbi tonnatun i), fun ka tít fa suku aî negara mesê es he naneuk nain in uabe on ‘takaf suku aî ‘maus nasional ma npaek ala uab nâko pah matâteme. Ona tlekâ, masi uab Portugés mapakê es Timor Neonsaet on uab resmi, uab Tetun, uab Pah Timor, fê mapakê piuta on uab nasional ma resmi ahunut.

Talantea neno i, nbi tonnantun global i, Babel in nobin fê esan ma mauthe njail piöt neu batan-batan. Ma masi hit taim lalan he tamolok “uab universal” mesê he ntulun kit, mauthe nane kaisâ mapakê he tlok neno ma tatkuab funan ma fkun.Ω

Yogyakarta, 9 Funnuâ 2013
----------------------------
*) Au tlakab bebas (ka resmi fa) neu Uab Metô nâko versi Indonesia, Inglés, Prancis, Portugis ma Esperanto. Tuis i msâ nabè' mabaca es https://www.scribd.com/doc/124722953/February-9-2013-Edition-17-Dawan-Bimonthly.

Tuesday, September 30, 2014

Gitanjali 92 (Nèk Uab Metô)


Nâko: Rabindranath Tagore

Au uhín neno nane lof ném
oras au mnitas neu pah-pinan i namneuk,
ma monit lof natbók ka naslút fa,
ma nkub au matak nèk korden amunit.

Me fkunin lof a-nkison nbi fai,
ma noknokâ lof a-npoi onlê haef-haef,
ma orsin naökî onlê tasi, napoina mlilê ma susar.

Lekâ au uneöp au tabu ini msòpun i,
tabu ok-okê in terali aëkâ lof natïup
ma au ít utuin mates in pinan
ho pah-pinan nok ini ‘maus kamapanat.
Ini ‘tokô âpalat lo manenû kun,
in monit âkotô lo esan kun.

Sâ-sâ lê unû au ‘sinmakan palsumâ
ma sâ-sâ lê au ‘muî ulali ben
---mauthe namnekun.
Mauthe au ala ‘pal maneö
sâ-sâ lê unû au ‘tulek
ma ka ‘sian sin fa.

Versi Uab Metô: Yohanes Manhitu

Hanfuaf Nonô Fauk ntomneu Uab Metô

Natuin laistenab nak Uab Metô, lê a-nmuî kanaf humaf bian onlê METO, UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, TIMOR, TIMORESE, TIMOL, TIMOREESCH, TIMOREEZEN, DAWAN, TIMOR DAWAN, RAWAN, ma humaf bian (sumber: taklik teu i), ka nnès fa nâko tuaf 0.75 juta (baca: nol koma juta bôhitumním) es naüabe (= namolke) (sumber: the Indonesian Heritage, Language and Literature, 1998) nbi kabupaten (distrik) teun nok dialek (logat) humâ-humâ, au utenab ak uab i musti napèn hormat ma mateab neu pah-pinan nfunamnatéf. Au 'bèt an kanaf UAB METO fun in es mapakê namfau nnèsi nbi Pah Metô. Kanaf teun lê, natuin au tenab, nebè' mapakê msâ eslê UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, ma DAWAN.

Kanaf DAWAN nane kanaf “matâteme”, fun fêka tít fa tuaf es nahín (kalu au ka 'san) lekâ kanaf nane nemantea atoin-Metô sin luekkin ma in nâko mé. Tuaf aüab Labit (= Uab Indonesia) sin, natám nok atoin-Metô sin kuk, onlêhe npaek tekas BAHASA DAWAN he nlekan neu UAB METO. Au uäkâ ak atoin-Metô namfau ma atoni biakini msâ a-nkios nak kanaf DAWAN nfain-on tekas Labit neu kanaf UAB METO. Lê i nebè'i nfain alasan nansâ es tekas i mapakê a-nbi bale-bale. Lasi i nabè'i ntom nak oras tuafes a-ntek kanaf aî tekas i, tuafes aî tuafin lê namolok nokne lof nalulub neöp neu Uab Meto aî neu atoin-Metô. Natuin hanaf i, natuin au lomit, 'bèt an kanaf nua in lê i nfain on judul neu blog i, nok tuis DAWAN nbi 'takaf nabit.

Tabê ma pules nâko blog tuaf,

Yohanes Manhitu

ymanhitu@ymail.com

Yogyakarta, 14 Funboësamnuâ 2007