Tembok Nakín Ho Matam

Nâko: Yohanes Manhitu

Hun amliat naheun mnesat amanuat.
Mabun, ‘kelô natpenen ma napunan.
Oni nsasuna ‘fulâ he ntamis minonî.

Sâ-sâ matel ma ho matam nakninô

Nbi pah manuan nae ho onlê naijúf.
Fai nemantea onnane ho mubelkom
ma mbaiseun kum meu neno-tunan.

Ka tít fa sâ-sâ es nakín ho matam

Nmeu ma sinê ho atoni pah moderen,
funan ma kfun sin fê esan neno-tnanan
me sin meûsinê ka natua fa ho nekam
fun tembok ‘mnanû nakín ho matam

Yogyakarta, Funnê 2007

===========

Tembok Menghalangi Matamu

Rumput yang subur memenuhi lembah luas.
Kumbang, belalang beterbangan mengitari.
Lebah ke tiap bunga mengecap manis.
Segalanya hijau dan matamu bening

Di tanah yang luas itu kau ibarat raja.
Begitu malam hari tiba kauberbaring
dan menengadah sendiri ke langit.
Tiada yang menghalangi matamu

Esok lusa kau manusia alam modern,
bulan dan bintang masih di cakrawala
tapi terang mereka tak mengisi hatimu
karena tembok tinggi menutup matamu

Yogyakarta, Juni 2007

Onlê Inuh Upmâfenâ

Nâko: Yohanes Manhitu

Bifé amasat mé es lof ka namlilê fa
oras inuh upmâfenâ nhias in neon
nbi fesat nok bilut tala fai natnán
ma mataf-sin malulub neu in aon?
Lof a-nmuî tabu he mtamís minonî
ma msiom kum pules onlê atoinmeo.
Henait ho onlê bifé nok inuh upmâfenâ,
mubainâ ho monit in musik he nlúm

Yogyakarta, Funnimâ 2007

===========

Ibarat Kalung yang Mahal

Wanita siapa yang tak akan senang
bila kalung yang mahal menghias lehernya
di pesta dengan tarian hingga larut malam
dan berpasang mata tertuju pada tubuhnya?
‘Kan ada masa bagimu ’tuk mencicipi yang manis
dan menerima sanjungan bagai pahlawan.
Agar kauserupa dengan wanita berkalung mahal,
ubahlah musik hidupmu agar bernada indah

Yogyakarta, Mei 2007

Fatu Rosetta (Rosetta Stone) ma In Etus

Foto: https://en.wikipedia.org/wiki/Rosetta_Stone

Atuis: Yohanes Manhitu

HAEF-HAEF kalu atoni ntek nan Pah Mesir in sejara, nès-nès neu Mesir Ahunut (Mnâ) in etus, atoni lof namolok a-ntek nan Rosetta Stone (Fatu Rosetta). Neu, Fatu Rosseta nane sâ? Nane faut-ao benâ es, lê matuï nbi ton 196 fêka Kristus. Ma in matuï nèk uab humaf teun: Hieroglif Mesir, Demotik, ma Yunani. Fun fatu i es ahintin nabè'i nfei enô neu ‘noinâ ma hine moderen a-ntomneu Pah Mesir Ahunut, es matekâ nak Egiptologi Moderen.

Fatu i Napoleon Bonaparte in solaulsin es napèni nbi bale-es kanan al-Rashid (Rosetta) nbi ton 1799, oras sin fê nakhain uemfatu-es a-nbi bale nane. Natuin Hanmantaën Aleksandria nbi ton 1801, fatu nane mânaät neu atoin-Inglés sin ma nâko tabu nane mabelak es London. Alaha in conto es neno i malilê neu atoin-amfaut es Museum Mesir, es Kairo, Mesir in kota ainaf.

Nansâ es Fatu Rosetta makanâ? In makanâ, fun natuin tuis nèk uab teun’in lê matekâ nbi fafon i, ahínmolkin nabè' nanesâ Hieroglif Mesir nok uab Demotik, ma uab Yunani, okê sin nahín tuis hieroglif nane in arti (otan) nak sâ. Hit masit tahín, nbi Mesir Ahunut in tabu kanan tuis matuï nèk hieroglif (huruf magambar), ma oras Fatu Rosetta nane in arti fê kamahinê, atoni moderen sin ka nahín fa tuis humaf nane nak sâ. Fun ahínmolkin nahín namtás uab Yunani, ma uab Demotik (uab humaf es lê mapakê a-nbi dokumen bian), ahíntuis ma ahínmolkin nabè' nanesâ nan uab teun’in nane sin arti. Es onnane, hine neu Mesir Ahunut ma in budaya ok-okê naskék natfei neu pah-pinan. Neu, Mesir Ahunut in monit hit nabè' tânoinâ ma tahíne.

Fatu Rosetta nane fautmatuï lê naheun nok hanpules neu Usif Ptolemy V Epiphanes lê mateab nâko anâfuatin, fun usif i nanaob mepu alekot neu pah ma to(b) Mesir nobâtemen, nbi Pah Mesir in nanan ma nbi pah taispanif.

Nmuî ahínmolok nua es nanaob mepu he "npukai" Pah Mesir Ahunut in misteri natuin tuis abít Fatu Rosetta. Ahinet ahunut eslê Thomas Young, dokter, ahínfisika, lê nafinib tabu he nahín tuis hieroglif nane in otan. Me in mepu nane ka natísbon fa leko he "npukai" nan misteri ‘naek nane. Jean-François Champollion, atoni-Prancis, ahínmolok uf ma egiptologis (ahli ntomneu Mesir), lê ném namuin, es natís mepu nane lekleok talantea in nesan ma natuin in banit alekot ma amasat nane, atoin-amfaut nabè' nahín sâ-sâ ok-okê lê matuï nèk huruf hieroglif nane, lê nâkún informasi ma hine ntomneu to(b) nbi Pah Mesir Ahunut in monit. Es onanne, Champollion namunit matekâ nak ahakeb egiptologi moderen. In tuis amfautin natám nok Summary of the Hieroglyphic System of the Ancient Egyptians (1824) ma Egyptian Grammar (1836-1841) msâ Egyptian Dictionary (1842-1843).

Yogyakarta, 29 Funnuâ 2008 

Bibliografi:
http://en.wikipedia.org/wiki/Rosetta_Stone
http://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-François_Champollion
http://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Young_(scientist)

Uab Ibrani, Uab lê Mafenâ Mafanî nâko Tuis Amnát

Foto: https://www.timesofisrael.com

  
Atuis: Yohanes Manhitu

NBI ton amfafaut afinit, atoin-Yahudi sin napnikan ma nanekun sin uab, fun sin nasaitan sin pah mantaën ma nasitbok a-nbi bale-bale, nbi pah-pinan i. Ma lekâ sin natuan nbi pah bian, sin uabe ka mamolok fa ben nbi sin monit neno-neno, onlê un-unû. Sin uab asli fê mapakê, me alaha nbi tuis kninô, lê alaha ahínsulat-sin es nahine ma nbaca nbi oras onen.

Lekâ negara Israel mahakeb a-nbi ton 1948, fun Zionisme lê Theodor Herzl na’úbe nbi ton 1896 nèk in pamflet lê majudul Der Judenstaat (Negara Israel), uab Ibrani mapilî ma majalib on uab resmi Pah Israel ini. Ma neu salit nane, uab Ibrani mafenâ mafanî nâko uab tuis, ma njail uab mamolok. Ahínmolok uf mesê kanan Eliezer Ben Yehuda ntulun he natisib uab Ibrani in hanfuaf-sin natuin hanfuaf amfaut lê in naksanî nâko atoin-Yahudi sin sulat kninô.

Fun hakeb Pah Israel nane, uab Ibrani neno i nmoin ma mapakê on uab neno-neno msâ nbi sektor humâ-humâ: plenat, skól, politik, ekonomi, mhb. Ahínmolok-sin natonan kit nak uab Ibrani nane uab mesleko lê mafenâ mafanî nâko tuis amnát.

He usòp tuis palpalâ i, au he uteab neu abaca-sin ak, fun atoin-Yahudi sin sulat kninô, lê atonisranî msâ a-npake ma matekâ nak Fefbelâ Mnâ, hanfuafin nâko uab Ibrani msâ ntamanen es uab namfafau nbi pah-pinan i, nès-nès es uab lê atonisranî npake he nanaob onen ma fuat neu Uisneno. Nbi uab Metô msâ hit tahín ma tpaek hanfuafin onlê haleluya, hosana, shalom, mhb.

Yogyakarta, 29 Funnuâ 2008

Nbi au nekak nanan (Dawan/Uab Metô)*

Nâko: Yohanes Manhitu

Faije fê naplenat pah-pinan
Me au nekak nmoin piuta
Ma nbi au nekak nanan
Ho mkios kau paluta.

============

Di lubuk hatiku (Bahasa Indonesia)

Sang malam masih merajai alam
Namun hatiku terjaga selalu
Dan di lubuk hatiku
Aku senantiasa kaulawati.

============

Dans le fond de mon cœur (Français)

La nuit règne encore le monde
Mais mon cœur est toujour réveillé
Et dans le fond de mon cœur
Tu continues à me visiter.

============

En el fondo de mi corazón (Español)

La noche todavía reina el mundo
Pero mi corazón está siempre despierto
Y en el fondo de mi corazón
Me sigues visitando.

============

No fundo do meu coração (Português)

A noite reinha ainda o mundo
Mas o meu coração fica sempre acordado
E no fundo do meu coração
Continuas a me visitar.

============

In the bottom of my heart (English)

The night still reigns over the world
Yet my heart is always awake
And in the bottom of my heart
You keep on visiting me.

============

En la fundo de mia koro (Esperanto)

La nokto ankoraŭ regas la mondon
Sed mia koro estas ĉiam maldorma
Kaj en la fundo de mia koro
Vi min daŭrigas viziti.

============

Nel profondo del mio cuore (Italiano)

La notte ancora regna il mondo
Ma il mio cuore è sempre sveglio
E nel profondo del mio cuore
Continui a visitarmi.

============

Iha ha’u-nia laran nia hun (Tetun/m)

Rai-kalan ukun daudaun raiklaran
Maibé ha’u-nia laran moris nafatin
No iha ha’u-nia laran nia hun
Ó mai haree ha’u badadaun.

============

Di be-pung dalam hati (Kupang-Malay)

Malam masi parenta dunya
Ma be-pung hati tetap idop,
Ju di be-pung dalam hati
Lu tarús datang lia beta.


* Atuise nmes kun es nasoin puisi i neu uab biakin.
Matuï ma masoin nbi
Yogyakarta, 22 Funmesê 2008

Sít Ok-okê nèk Uab Metô Namliab Molok

Foto: https://www.auralarchipelago.com

Atuis: Yohanes Manhitu

ONLÊ hit tít ma tahín, síte biasa mamoëk nâko not ma hanfuaf, somak musik instrumental onlê Beethoven aî Mozart ini es haef namfau ka nmuî fa hanfuaf, alaha alat musik in hanan nmés. Nbi Pah Timor, nès-nès a-nbi aonbian neontés (lê a-ntam NTT), haef namfau hit a-tnen piusbijól lê ka nok fa sít, ala lètis ma kasit (nbi Noemuti, hai mihín apisut-es nâko Kuan Tôbalâ, eslê Tua Maria Opat). Masi onnane, munî i sít lê mabiab nok hanfuaf es namfau nès. Ma hanfuaf lê mapakê nane biasa mamnaitî nâko asíte in uab aî tuaf anenat (s)ini.

Ntomneu mepu he tamliab uab kuatuaf (asli), onlê uab Metô ma uab humaf bian, au utenab ak sít humâ-humâ lê mamoëk nèk uab kuatuaf nabè’i ntulun he npanat uab nane. Fun natuin kanan sít alumat, uab-es nabè’i nmoin ma namlia nbi pahe ma kuane nanan, ma to(b) ok-okê nâko liänâ talantea amnasit lof nahín, kalu sin a-nsimakan sít, sin lof a-nsin natuin. Nmataul nok lasi i, au kuk umlilê fun munî i asít nèk uab Metô fê namfau ma asinmakat a-msâ fê esan. Nane ‘takaf alekot mesê neu uab i in monit. Fun henait uab-es nabè’ namlia, in musti mapakê piuta nbi in amolok sin mepu ma monit neno-neno. Hit musti tamlilê fun a-nbi bale-bale lê naüab Metô, fê a-nmuî asít nua aî teun. Tafnekan he namfau ntèn. Nbi TTS, hit tahín Sius Ottu nâko Oinlasi lê fê natutan in mepu talantea oras i. Neonfaukâ i msâ a-nmuî asít feü nâko Soë, onlê Amsal Tunliu ma in aonbian-sin (atoni 7) esan Nekmese. Nbi Oekusi nmuî Lindo Casenube, Inacio Soares, ma Adelino de Almeida. Tuaf teun’in i nsin nèk uab Metô logat Oekusi. Oke-msâ a-nbi TTU, hit tahín asít fauk es munî i nsin nèk uab Metô; ese eslê Laurenzo Amaunut. Nâko un-unû hit tahín ma tsí “Tebe Onnana” nâko Amarasi. Neu, kalu onnane, hit nabè’ ma musti tamlilê fun a-nbi hit pahe nmuî asít namfau es naäitî molok ma pahe in kanan natuin sít alumat lê namlileb hit nekak. Nâko bale-bale lê matekâ, hit lof fê he tafnekan ma tpao asít nâko bale Kusâ-Man(u)lea. Masi natuan esan Pah Belu, abitin pisâ i msâ namolok Metô onlê hit; sini biasa matekâ nak Dawan R (er).

Me kalu tkios leko-leko kanan sít apoitin munî i, hit nabè’ tak sít munî i mamoëk natuin monit moderen ini. Nane naleok ma ntóm fun amolok Metô sin monit nnao natuin naomatas (kemajuan) ma produk sení msâ mamoëk natuin. Me masi onnane, hit kaisâ t(ap)nikan sít un-unû (tradisional) lê mapakê nbi tofas, kbûpenâ, mhb. Kalu hit nabè’ tapán ma tpanat sít nâko un-unû talantea munî i, nanao hit lof tahín meupsít in naomatas.

Haef namfau hit a-tpules ma tâlatan atoni bian onlê solalus, tuaf anaäplenat bian, fun sin nèk pahe in kanan, me hit t(ap)nikan he tfe pules neu sení-tuaf, onlê asít (mnâ ma feü), abilut (neu bilut unû ma munî i/moderen), apiusbijól aî âbaëbijól (nès-nès neu piusmetô), absoöt, abonet (nès-nès neu amnaitné[l]), atenus (betî [maû] ma tais), mhb. Tuaf amfaut lê matekâ i, natuin sin mepu alekot ma amasat, naäitî ma nâlatan pahe in kanan, oke-msâ a-npanat a-‘maus budaya humâ-humâ, lê nabè’ namneuk kalu hit t(ap)nikan he tpanat sin. Natuin au tenab, sin ok-okê nabè’ matekâ nak meo apanat neu pahe ini ‘maus amasat (onlê meo amakenat lê a-npanat to(b) ma kuan henait musu kaisâ nasík ma natau nan sin).

On hantobes neu tuis tuktukâ i, au uteab pules ma seunbanit namfafau neu kanan asít, apiusbijól ma ameput ok-okê lê, nèk sin hinet, makoet ma laismanekat, natutan nèk nekan nok nanan banit alekot he nafinib—nès-nès neu amolok Metô ok-okê—Pah Timor in sailumat ma ‘maus upmâfenâ humâ-humâ, lê beï-naï sin natutan nalali ben neu kit he tpanat ma tamliab, oke-te tatutan neu batan amnemat. Uamnanû neu ki, ameput amakoet ok-okê!

Yogyakarta, 21 Funmesê 2008

L.L. Zamenhof, Uab Esperanto In Apakaet Afnekan

Dr. Ludovic Lazarus (Ludwik Lejzer) Zamenhof (15 Funboësamnuâ 1859-14 Funhâ 1917) nane atoin-Polandia nâko kaüf Yahudi. In es a-nmoê uab Esperanto, uab kaäsli (artifisial) lê munî i mapakê namfau ‘sekê.

Zamenhof nane in maneone dokter mataf kun ma in uab ainaf eslê uab Rusia ma Yiddi. Me ini msâ namolok a-nsai uab Polandia ma Jerman. Ma nbi neon'amunit, ini msâ nânoinâ kun uab Prancis, Latin, Ibrani, Yunani ma Ingris. Oket ini msâ a-nsinmakan uab Italia, Spanyol, ma Lituania.

Zamenhof mahonis a-nbi Bialystok, Polandia nbi ton 1859. Nbi oras nane, kota i ntam Pah Rusia. Nbi kota i, suku ‘naek kaämnesat teun natuan nabuan: suku Polandia, Belarus ma Yahudi lê namolok uab Yiddi. Zamenhof a-nrasa susar ma nfrustrasi fun suku ‘naek teun nane feës-feës a-nmapaulkin, es in naneöp nak sin ka ndame fa natuin sin ka namolok fa neu es nok es. Oket in natenab nak kalu sin ok-okê namolok uab mesê lê namnés, sin lê néman nâko suku kaämnestin nane nabè'i nmeup nabuan naleok ma rasa käsinmakat nane lof namneuk.

Oras fê naskól a-nbi SMA nbi Warsawa onnane-te, Zamenhof nesesbon he nmoê in uab palmelu (ahunut). Me uab nane mâneätâsekê, masi in namás. Oke-te in napoin tenab nak uab-es kalu nabè' musti sederhana (kaisâ mâneät) nèki npaek hanfuaf internasional sin lê mamnaitî nâko uab namfau (Esperanto nait namfau nâko uab Romawi sin).

Nbi ton 1878, ini proyek Lingwe uniwersala (Uab universal) alakleö he nmoten. Me Zamenhof in tone (umur) fêka ntea he npublikasi in mepu nane. Namuni-te in a-nkulia nbi Fakultas Meupdokter a-nbi Moskwa ma Warsawa. Nbi ton 1885, Zamenhof nasòp kulia ma npraktek on dokter mataf. Nbi oras nane msâ, in nanaob piuta ini proyek uab. Nbi ton nua in nanan, in nasesbon he naim loibaen (dana) ma namuin in napèn loit nâko in calon babaf (in calon fé in amaf). Nbi ton 1887, in buku lê majudul "Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro" (Uab Internasional. Hantòpus ma Buku Teks Lengkap) mapublikasi nèk kanfulpen "Doktoro Esperanto" (Dokter Afnekan), lê a-njail in uabe kanan. Neu Zamenhof, uab i ka ala fa alat neu komunikasi, ini msâ alat he nabeon in tenabfuaf henait bangsa ok-okê a-nbi pah-pinan i nmonin nabuan nèk dame.

Dr. Zamenhof nasaitan pah-pinan a-nbi Warsawa nok tanggal 14 Funhâ 1917.

-------------------------
* Referensi neu tuis i: http://id.wikipedia.org/wiki/L.L._Zamenhof.
Atuis: Yohanes Manhitu (Foto: https://www.nodo50.org)

Rabindranath Tagore (1861-1941): Biografi Palâ

Foto i mamnaitî nâko situs internet.

Atuis: Yohanes Manhitu

RABINDRANATH TAGORE [rəˈbindrəˈnɑt ˈtɑɡɔr] (1861–1941) mahonis a-nbi Kalkuta (munî i Kolkota), India, nok tanggal 7 Funnimâ 1861, India in am’úf neu sastra moderen. Natuin in tuisin, in a-nfe lalan neu kanan atuis a-nbi Pah India nâko uab kuatuaf ok-okê (Pah India nmuî uab ± 352 nok logat juta nifun-nifun, Le Magazine littéraire. No. 462, Funtenû 2007), msâ neu atuisin a-nbi Pah Kaesmutî (Barat). Nbi ton 1913, in a-njail atuis ka-Eropa ahunut lê napèn hadia Nobel Sastra fun in banit puisi matlakab[1] lê majudul Gitanjali (Metô: Sít Tnatas; Ingris: Song Offerings; Prancis: L’Offrande lyrique[2]). In puisi namfau ‘sekê matuï nèk uab Bangla (aî uab Bengali, mapakê nabala es India ma Bangladés) ma namunit masonî neu uab Ingris—uab kaesmutî lê mapakê piuta es India. Ka ala fa puisi nmés, ini msâ a-ntui prosa namfau nèk uab Ingris. Hanfuaf Ingris sin lê mapakê a-nbi antologi i namfau es papmesê nok abitin Sulat Kninô King James Version (lê Usif James I a-ntoit he matlakab ma mapakê a-nbi Krè/Klei Anglikan).

Masi ném nâko umênakaf âmaut, Rabindranath ka nsimakan fa skól resmi. Nbi in monit, in ka nasòp nít fa skól resmi. Me in talenta neu sastra lo ‘naek, namlia, ma nafua ‘tebes. In puisi palmelu (ahunûsekê) matuï oras in fê ton 8, ma in puisi nmulai ntam neu publikasi oras in fê ton 14 (boësamhá). In a-nmatsao nbi ton 1883, ma nfin ton hiut onnane (1890), in natua nbi Bengal Neonsaet (munî i Pah Bangladés). Ma nbi ton 1901, in nasaitan bale nane ma natua nbi Santiniketan, nane es Bengal Neontés. Nbi bale nane, in nahakeb kun universitas-es, kanne Visva-Bharati, nbi ton 1918. Skolânaek nane manaob natuin prinsip humanisme (prinsip neu loitan mansiane in monit). Nbi ton fauk-fauk in nanan, in a-nsutai susar ‘naek fun in fé, in amaf, in anmone ma anfeto nmaet nasaitne. Nbi oras nane, ini msâ nok Mahatma Gandhi (pahlawan nasional-es nâko India) ntulun mâtanê to(b) India ok-okê he nafètin sin pah manekat nâko atoin-Ingris sin plenat kolonial―he njail pah merdeka. Gurudeva (Guru mapules) i nasaitan pah-pinan nok tanggal 7 Funfanû 1941 a-nbi Kalkuta.

Rabindranath lo atuis ahinet ma amakoet lê namlileb Pah India (Bhārat Gaṇarājya[3]) ma pah-pinan in nekan nèk mepu amasat humâ-humâ. In napoin kun meupsastra namfafau: puisi volume 60 (natámnok bian neu liän’in), novel 13, ma eutpalâ (cerpen) alakleö he ntea 100, tuidrama 150. Ka ala fa nane, ini msâ es a-ntui sít (himne) nasional nonô nua (onlê hiti, Indonesia Raya, aî abitin Timor-Leste sini, Pátria) neu pah (negara) nua: India ma Bangladés. Namunit in nanaob in sinmakat bian neu meuplukis (gambar), ma njail alukis (pelukis). Es onnane, in ka ala fa ameupsastra uf lê pah-pinan i nahine ma npules fun in banit, me ini msâ atuisít ahinet ma alukis alekot. In lo atoni nok hine namfau (Ingris: polymath) lê natonon nèk mepu amasat ma maüpâ.

Gurudeva i ikon (‘takaf) neu Pah India in budaya, nès-nès neu sastra. Masi nasaitan nalail pah-pinan, in banit amtisit lê mabelak ma mapanat lekleok nane atoni namfau ntae ma oket a-ntui nafanî nèk uab bian, onlê oras i nèk Uab Metô. Ma nâko Pah India, masaf ma mlilê nâko Tagore in mepu ntea ma natua bale namfafau nbi pah-pinan i nèk uabe humâ-humâ. In lo mapules!

Yogyakarta, 16 Funmesê 2008

---

[1] Tagore nmés kun es natlakab in banit Gitanjali (ok-okê puisi nonô 103) nâko uab Bengali neu uab Ingris a-nbi ton 1912. In na’úb mepu tlakab puisi i nbi Shelaidaha (munî i es Bangladés), oras in namén ma fêka nnao fa neu Pah Ingris. Namunit banit nane napèn simot alekot a-nbi Pah Ingris. Ma atuipuisi makanâ-es nâko Pah Irlándia—kanne William Butler Yeats (1865–1939)—es a-ntui hantòpus (introduction) alekot neu tlakab Gitanjali (1912).

[2] Versi Prancis (1917) in judul ‘naek. André Gide (1869–1951)—ahínsastra Prancis makanâ-es ma asiomhadia Nobel Sastra ton 1947—es natlakbe.

[3] Pah India in kanan resmi nèk uab Sanskerta (nane nak Republik India).

*) Tuis i manibun ma matuï mafanî neu uab Metô nâko sumber humâ-humâ. Tuis i lof a-npoi nbi buku Gitanjali (Sít Tnatas) versi Ingris-Metô. In versi Metô (puisi nonô 103) nane au es utlakab sin, ma ufnekan he tlakab i njail buku laba.

Internet ma Monit Moderen

Foto: http://mypixa.com/image

Atuis: Yohanes Manhitu

NENO nsekal neno, ma monit nabain'on piuta. Nbi neno unû, tuise mamoëk nèki ‘nimaf, namuni-te nèk mesin tuis/makîtuï (mesin tik). Ma kalu he tapèn informasi natuin hanaf, alakun radio es natonan kit. Namuni-te, tivi metan-mutî ném ma nmoê kit tít pristiwa nbi bale bian. Kalobes onnanet, tivi warna npoi ma sâ-sâ mapoin onlê asli kun. Ma neno i, nès-nès a-nbi mansian moderen in monit, alakleö sâ-sâ he manaob nèk komputer. Nfin nâko nane, internet (komputer pukan amfaut pah-pinan ini lê matalû neu pah-pah) njail ‘baelpalút lê tuafe namfafau npake he nanaob mepu humâ-humâ, nâko tuis talantea kios tivi (televisi). Es onnane, kalobes, a-nbi mé-mé, nès-nès a-nbi kota ‘naekin, monit moderen lof ka mafètin fa ben nâko sâ lê matekâ nak internet. Talantea nmuî atoni bian nak on i, "Ka nmuî tivi ka sâ-sâ, ilolamu nmuî internet."

Nâko oras internet nane nmulai mapakê, pah-pinan i onlê nmâlélen, nane fun atoni nbi bale-es, kota ka kuan, ‘nuüf ka mnesat, nabè'i nbait informasi nok tuaf bian a-nbi bale bian nenô-fai, leku bônuamhá. Natuin internet nane msâ, hit nabè'i tsònû sulat, dokumen, foto, vidio, ma kanan data eletronik lê nabè' masònû natuin alat i. Hit a-trasa onlê pah-pinan (dunia) i ka nmuî fa ben in batas ma tuän. In ka on fa neno unû lê naheun nok mâneät humâ-humâ ntomneu komunikasi ma telekomunikasi, fun in nah oras namfau. Neno i, hine napèn in upan alekot a-nbi pah moderen, sâ-sâ lê un-unû hit ka tananain títe fa aî fê masil-masil a-nbi tenab a-njail realitas―hit tite tèk hit matak. Ma internet a-nfei ma nmanuab hit matak neu moët humâ-humâ lê fê feü neu kit. Esantèn, internet a-nfe baelsonâ neu atoni he nahakeb bisnis uem'internet (warnet) lê tuaf namfau npake he nfei internet. Mepu i msâ nasáb tokpalsumâ ma susar neu loit.

Masi onnane, on atoin'ahinet, hit musti tkios lekleok kanan naomatas (kemajuan) a-nbi hit pah-pinan i. Naomatas es-es onlê loifatu mahumâ bnapaf nua. In lof a-nmuî ini bnapan alekot ma bnapan amleüt. Internet nane lo naleok ma ntulun tuaf namfafau, nès-nès ameuptin a-nbi bale ‘loö. Natuin mesin humaf i, mepu namfafau nabè' manaob laba ma ka tanekun fa oras. Me hit es-es musti tsintiul neu internet in bulalu (mleün). Nmuî bulalu namfafau lê manaob natuin internet, onlê gambar/foto ma filem porno namfau lê mapasan a-nbi nae, lê kalu liän'in a-nkiso lof naleün sin moral ma lisan alekot. Nmuî sònû virus humâ-humâ lê nabè' naleün komputer abít ume aî komputer mafitiî (laptop) ma nenekun nain data ok-okê. Bulalu humaf bian eslê atoni nabák loit nâko atoni bian in rekening. Moët ilegal bian onlê mnait tuis aî sít he mâsosâ (ka nok fa ijin nâko tuaf) a-msâ namfau. Es onnane, hit ok-okê nalekonès a-tpaek internet leokleok tèk nekmeü ma sintilu henait hit kaisâ tapèn susar humâ-humâ. Okete, hit musti tpanat liänâ an-anâ sin he npaek internet natuin lalan ma palút alekot, onlê mepuskól aî ‘noinâ alekot humaf bian. Nane atoin'ânaet, nès-nès neu ainaf-amaf sin taes-sutais (tanggung jawab). Hanaf i naleok me haef namfau ka manaob fa, fun ainaf-amaf sin namepan neu mepu he namin loit. Neu, sin ka nmuïn fa oras súk he npanat liän'in oras sin a-ntokon neu komputer matan.

He usòp tuis i, ukeo Kit es-es he kaisâ tamtausan kanan teknologi feü lê nemantean kit, fun sâ-sâ lê mamoëk nane neu atoin'amonit sin palút he nanaob mepu ma napèn hasil alekot. Tlekâ alekot mesê eslê internet lê munî i tuaf nifun natun fauk-fauk a-npake he natís palút humâ-humâ. Baithe munî i ka nmuî fa internet, monit i alahe onmé. Masi kanan produk teknologi nane onhe naleok ma namlileb kit, nalekonès hit a-tpasan matak lekleok henait in kaisâ nèk kit neu moët amleüt humâ-humâ a-nbi hit monit neno-neno. Tkios lekleok, tnen lekleok henait taleok.

Yogyakarta, 17 Funsiô 2007