Saturday, April 30, 2022

Gitanjali 97, Nâko: Rabindranath Tagore; Atlakab neu Uab Metô: Yohanes Manhitu

Foto: https://xtremefitstpete.com

Atuis: Rabindranath Tagore

Nbi oras au ûbaë ok ko, au ka utoit ít fa ho sekau ko. Au ka uhín fa mae ma mtaus, au mointe naheun nok a-slutuf.

Nbi noknokmatê, ho lof moën mufén kau ûko tupas onlê au aokbian, ma mhel kau he aen ûko mnesat-es neu es.

Nbi neno afintin, au ka ‘sinmák fa he uhín otaf nâko ho sítin, lê ho msí neu kau. Ala au hanke es a-nsai natuin sítin, ma au nekke nbiul natuin sin irama.

Oras i, lekâ ‘baë in orse namsòpen, mnitas askeken sâne es lê i, lê a-nbolan kau? Pah-pinan, nèk in matan lê nanebton neu ho haeme, nhaek ma namkák nok ini kfun a’étin.

Yohanes Manhitu es natlakab neu uab Metô, ma tlakab in npoi es buku Gitanjali (Sítnatas) (Yogyakarta: Diandra Kreatif, Funnimâ 2019).

Gitanjali 96, Nâko: Rabindranath Tagore; Atlakab neu Uab Metô: Yohanes Manhitu


Foto: https://medium.com

Atuis: Rabindranath Tagore

Nbi oras au usaitan bale i, mauthe i njail au hanfuaf he tabaitsok: ak sâ lê au ít ulali ben ka nalekonès fa.

Au ‘tamis ít oni âkolô nâko hausúfterate i, lê a-nbó nbi meûsinê amanuâsekê in fafon, ma es onnane, au upèn tetus—mauthe i njail au hanfuaf he tabaitsok.

Nbi umêbaë i lê in human manualeüf, au usòp ulail au ‘baë ben ma nbi i, au ít ulali ben, in lê kamahumâ.

Au aoke ‘temen, au haek ma ‘nimak nâtaïn fun in leöt lê ‘nimak lof ka nteane fa; ma kalu ini msòpne ném, mauthe ném—mauthe i njail au hanfuaf he tabaitsok.

Yohanes Manhitu es natlakab neu uab Metô, ma tlakab in npoi es buku Gitanjali (Sítnatas) (Yogyakarta: Diandra Kreatif, Funnimâ 2019).


Tuesday, March 22, 2022

KLEÖ NTOMNEU SASTRA KUATUAF MA IN MONIT

Foto: Diandra Kreatif (2019)

Atuis: Yohanes Manhitu

MASIT abaca natoit: Sastra kuatuaf nane nak sâ? Hit nabè’ tak sastra kuatuaf in otne nak sastra asli nâko bale-es, matuï aî mamolok (oral). Sastra matuï nane onlê puisi, cerpen, novel, ma naskah drama lê matuï nèk uab kuatuaf es. Ma sastra mamolok nane onlê né (nél), etus, 'tekâ, hanfualeko, ma humaf bian. Sastra kuatuaf nane msâ 'maus budaya lê musti mapanat ma mamliab piuta. Es onnane, musti nmuî ameput amakoet he nanaob sastra kuatuaf nane piuta natuin aktivitas humâ-humâ. Ameupsastra-sin nabè’i nmepun naikan aî nabuan.

Aim he ta’ét sastra kuatuaf in monit neno i onmé. Nbi neno i, nbi bale fauk, sastra kuatuaf fê a-nmoin nabala ma mapakê piuta nbi monit neno-neno masi ka nmuî fa tuafe namfau es a-npake. Me nbi bale bian, sastra kuatuaf nane ka napèn fa bale ben fun in masekalen nèk sastra humaf bian, lê ném nâko bale bian. Hit ta'ét tak a-nbi neno i sastra kua-tuaf musti napèn atensi nâko in amuït ok-okê ma sin musti namlilê he npake. Nbi Pah Timor, sastra kuatuaf nane nak né (nél), toni, etus, ma 'tekâ lê beï-naï sin nafinib neu kit. Nbi un-unû, Pah Timor ka nmuî fa sastra tuis fun atoin-Timor ka nmuî fa alfabet (huruf), alaha molok. Es onnane, nbi neno i susar neu kit he tapèn sastra kuatuaf lê matuï nèk uab kuatuaf, onlê uab Metô.

Lof a-nmuî tuaf es natoit neu nansâ es hit musti taneöp a-ntomneu sastra kuatuaf ma taim lalan he tpanat henait in a-nmoin piuta talantea neno amunit. Hit taneöp a-ntomneu sastra kuatuaf fun ini msâ 'maus budaya ma njail tuaf amfaut puknes in identitas. Onlê sìt, bilut, ma musik asli Pah Timor ini, sastra kuatuaf lê asli musti mapanat he nmoin nabala. Sastra kuatuaf, kalu ka mapakê fa piuta, lof kalobes mapnikan ma namneuk kun, onlê noe npik nèki. Hit lof ka tloim fa he hiti 'maus budaya lê hit beï-naï sin nabalab nani neu kit naskék namneâ nâko hiti tnanak. In he nmoin piuta ma ka namneuk fa laba, nane nâko hit kuk on apaket ma apanat uab.

Nbi munî i, hit tahín tak sastra pahbute humâ-humâ msâ nemantean kit natuin media namfafau, onlê buku, majala, tivi, radio, internet, mhb. On atoni pah moderen, hit musti taim lalan he tsiom budaya nâko monê in pengaru me musti tpanat hiti lekleok, fun sastra kuatuaf nane ‘takaf neu kit. Lof ka namás fa kalu hit tataim produk budaya humâ-humâ nâko monê me naskék hit tapnikan tain hiti. Nbi era globalisasi munî i, hit musti taneöp lekleok oras hit he tsiom pengaru global—pengaru nâko pah-pinan nfunamnatéf. Nane fun pengaru nâko monê nabè’ naleok ma haef bian ka naleok fa.

Yogyakarta, 9 Funfanû 2012

KAMUS, BUKU APANAT HANFUAF

Foto: Gramedia Pustaka Utama (2015) 

Atuis: Yohanes Manhitu

KALU hit tatoit tuafes a-ntomneu hanfuaf kamus in otne sâ, masit in lof natae nak nane buku-es lê naheun nok hanfuafe humâ-humâ lê maätur natuin alfabet. Nane ka nsan fa, fun Oxford Advanced Learner’s Dictionary nfe definisi ahunut lê i: “Buku-es lê nfe daftar hanfuaf nâko uab-es natuin tuinas alfabetis ma natón sin otkin, aî a-nfe hanfuaf nâko uab pahbian es neu hanfuaf es-es (a book that gives a list of words or a language in alphabetical order and explains what they mean, or gives a word for them in a foreign language). Neu, kamus eslê buku lê natám hanfuaf namfafau nâko uab-es. Es onnane, kamus a-ntám neu buku referensi – buku lê a-ntulun tuaf he napèn informasi ntomneu hanfuafin ma bian a-ntèn. Natuin Kamus Besar Bahasa Indonesia (Kamus ‘Naek Uab Indonesia), hanfuaf kamus ném nâko hanfuaf qamus, nâko uab Arab. Ma hanfuaf qamus nane ném nâko hanfuaf uab Yunanis okeanos, lê otne nak 'taismanuan' (Latin: oceanus; Labit: samudra). In matekâ onnane fun buku humaf i naheun nok hanfuaf ma njail onlê taismanuan neu informasi ntomneu hanfuaf nâko uab-es.

Judul fafon i mapilî fun kamus lo buku apanat hanfuaf kun. Uab es-es a-nparlú he nmuî kamus, lê a-npanat hanfuaf amfafaut nâko uab nane. Ma amolok uab sin namlilê fun kamus lê masusun ma nabè’ mapakê neu parlút humâ-humâ. Me haef namfau, uab bian ka nmuî fa kamus komplít. Masi meupkamus nane mepu mâfenâ, nparlú he nmuî kamus neu uab ok-okê. Nane fun natuin kamus, hit nabè’ tahín uab-es in nesan. Natuin in mafauban, nmuî kamus ‘naek ma kamus anâ. Kamus a-‘naek nane natám nain kanan hanfuaf nâko uab-es, me kamus an-anâ alaha natám fuâkes ma mapakê neu ba parlút praktis. Natuin in nesan, kamus mabatî neu kamus standar ma kastandar. Lê ahunut natám hanfuaf nâko disiplin hine humâ-humâ. Kamus humaf i njail sumber neu kamus humaf bian, natuin parlút praktis aî kastandar. Ma natuin uab a-nbi kamus in nanan, kamus mabatî neu kamus uab mesê, kamus uab nua, kamus uab teun, mhf.

Uab (molok) es-es a-nmuî in kamus ma nâfeü in kamus piuta natuin era ini ‘sekan. Munî i, kamus a-‘naek lê mapakê a-nbi Indonesia eslê Kamus Besar Bahasa IndonesiaPusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa (Pusat neu Loitan ma Noeb Uab) es a-nmepu na npublikasi. Atuikamus-es mahinê a-nbi Indonesia eslê W.J.S. Poerwadarminta, atuis Kamus Umum Bahasa Indonesia (1951). Nbi Pah Ingris, hit tahín Samuel Johnson lê a-nmoê Dictionary of the English Language (Kamus Uab Ingris ini), mapublikasi nbi ton 1775. Ma nbi Amerika, hit tahín Noam Webster lê matekâ nak am’úf atuikamus a-nbi Amerika, lê ntui An American Dictionary of the English Language (Kamus-es Uab Ingris Amerika ini), mapublikasi nbi ton 1828. Tuaf amunit es nâfeü uab Ingris natuin tekas Amerika ini kun. Es onnane, munî i hit tahín uab Ingris versi Pah Ingris (British English) ma versi Pah Amerika (American English). Fê a-nmuî uab Ingris humaf bian a-ntèn lê sin ejaän (ortografi) natuin es nâko lê nua’in i. Nbi Webster in kamus, hit tít versi uab Ingris lê mâpalan nâko hanfuaf Ingris sin lê mapakê nbi in pah asli (amaneot). On tlekâ, nbi kamus nâko pah Ingris hanfuaf colour (‘kotof, warna) es mapakê, me nbi kamus Amerika sin hanfuaf color es mapakê. Me versi nua’in nane ok-okê masimô nbi tuis nèk uab Ingris a-nbi pah-pah.

Hit tamolok talaelen a-ntomneu kamus neu uab Indonesia ma uab a-‘naek bian a-nbi pah-pinan amanuat i. Kamus sin nane lo npanat hanfuaf nâko uab faukfauk lê matekâ malalî. Haef i, aim he tkios kamus uab Metô. Hit lof tahín tak talantea neno i fêka nmuî fa kamus a-‘naek komplít he natám nain kanan hanfuaf Metô. Haefes au ‘nen nak Dr. Pieter Middelkoop (ahín’uab mahinê nane) nmoê nan kamus uab Metô es, me au fêka ‘tae ít fa buku nane. Nbi ton 1991, Undana Press a-npublikasi kamus-es kanne Kamus Dwibahasa Indonesia-Dawan lê Tuan Felisianus Sanga nsusun, me kamus nane fêka nkomplít fa ma to-amfaute fêka npake. Ahínmolok Metô sin musti lab-láb, napèn tulun nâko anaäplenat lokal (pemda), he nmepun mâtanê he nsusun kamus uab Metô es.

Samuel Johnson haefes nak kamus in fungsi eslê he npanat uabe in meun. Noah Webster nâko Amerika msâ hanaf mesê nokan. Es onnane, tenab a-ntomneu meupkamus he tpanat uab, nès-nès uab Metô, musti ma’úb nai henait a-nbi neon’amunit, hit uab i nmoin nabala, kaisâ a-njail uab amates bian onlê uab amfaut lê neno i namnékunen fun kamapanat.

Yogyakarta, 10 Funnê 2008

Hanfuaf Nonô Fauk ntomneu Uab Metô

Natuin laistenab nak Uab Metô, lê a-nmuî kanaf humaf bian onlê METO, UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, TIMOR, TIMORESE, TIMOL, TIMOREESCH, TIMOREEZEN, DAWAN, TIMOR DAWAN, RAWAN, ma humaf bian (sumber: taklik teu i), ka nnès fa nâko tuaf 0.75 juta (baca: nol koma juta bôhitumním) es naüabe (= namolke) (sumber: the Indonesian Heritage, Language and Literature, 1998) nbi kabupaten (distrik) teun nok dialek (logat) humâ-humâ, au utenab ak uab i musti napèn hormat ma mateab neu pah-pinan nfunamnatéf. Au 'bèt an kanaf UAB METO fun in es mapakê namfau nnèsi nbi Pah Metô. Kanaf teun lê, natuin au tenab, nebè' mapakê msâ eslê UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, ma DAWAN.

Kanaf DAWAN nane kanaf “matâteme”, fun fêka tít fa tuaf es nahín (kalu au ka 'san) lekâ kanaf nane nemantea atoin-Metô sin luekkin ma in nâko mé. Tuaf aüab Labit (= Uab Indonesia) sin, natám nok atoin-Metô sin kuk, onlêhe npaek tekas BAHASA DAWAN he nlekan neu UAB METO. Au uäkâ ak atoin-Metô namfau ma atoni biakini msâ a-nkios nak kanaf DAWAN nfain-on tekas Labit neu kanaf UAB METO. Lê i nebè'i nfain alasan nansâ es tekas i mapakê a-nbi bale-bale. Lasi i nabè'i ntom nak oras tuafes a-ntek kanaf aî tekas i, tuafes aî tuafin lê namolok nokne lof nalulub neöp neu Uab Meto aî neu atoin-Metô. Natuin hanaf i, natuin au lomit, 'bèt an kanaf nua in lê i nfain on judul neu blog i, nok tuis DAWAN nbi 'takaf nabit.

Tabê ma pules nâko blog tuaf,

Yohanes Manhitu

ymanhitu@gmail.com

Yogyakarta, 14 Funboësamnuâ 2007