“Bahasa Indonesia” nane Naübon nâko Uab Malayu

Atuis: Yohanes Manhitu

FEËS-FEËS hit lof tatoit nansâ es nâko uab amfafaut a-nbi Nusantara i, ala kun uab Malayu/Melayu* es mapilî ma namunit mastandar he njail bahasa Indonesia. Totis i ka feü fa, fun haef namfafau ben tuafe natoit/natán he nahín motif sâ es a-nmoê uab lê unû mapakê ala nbi suku-es a-nnanaot a-njail uab neu negara ‘naek-es. He tahín maneö, hit ta’ét tafanî uab Malayu in sejara nbi Pah Indonesia in monit. Nbi Funan Uab (Bulan Bahasa) Funboës ton i, aim he tkios tafanî uab Indonesia (uab Labit) in piöt ma monit talantea neno i he kaisâ tapnikan.  

1. Apaket ma Distribusi

Uab Indonesia mapakê es Indonesia, Timor Neonsaet (Timor-Leste), ma negara bian, nès-nès a-nbi bale lê atoin-Indonesia namfau natuan esan. Nâkokoba msâ, uab Malayu Mnanû (Melayu Tinggi) mapakê a-nbi sonaf nua —Sonaf Riau ma Sonaf Malaka (Malesia)—on uab resmi. Nbi neno amunit, dialek humaf nua’in i napènin pengaru ‘naek nâko uab Ingris ma Belanda—uab lê kaesmutî aplentin a-npake nbi pah apaek’uab Malayu. Munî i, nmuî radio pah-bute fauk onlê BBC ma VOA es a-npaek uab Indonesia nbi sin siaran neu bale-bale, ma nhanua uab i in pengaru. 

2. Piöt ma Etus

Uab Indonesia nane uab nasional ma resmi nbi Pah Indonesia. Uab i mastandar nâko uab Malayu, uab lê a-nbi tonnatun fauk-fauk a-njail lingua franca nbi Nusantara. Ahínmolkin nak uab Malayu i ném nâko Malayu Mnâ (Melayu Tua). Fautmatuï Kedukan Bukit natonan kit nak Imperium Sriwijaya npaek Malayu Mnâ nâko tonnatun 7. Fautmatuï nbi Pah Jawa msâ natón onnane, nak uab Malayu lo mapakê a-‘ló ben.

Nbi oras Indonesia naim lalan he njail negara merdeka onnanet liämunif puknes nabuan ma nsupan he nekaf mesê-ansaof mesê a-nmeup nabuan henait Indonesia njail pah merdeka, kaisâ nabés neu Kaesmutî. Sin supat aî mantaën nane matekâ nak “Munif Sin Supat” (Sumpah Pemuda), lê mamoëk a-nbi Batavia (munî i Jakarta) nbi ton 1928. Nbi ton 1945, oras Indonesia nmoê nalail in proklamasi on negara merdeka-es, natuin inspirasi amepat nâko supat nane, uab Indonesia in status masaeb ma njail uab resmi. 

3. Status a-nbi Pah Indonesia

Pasal 36 nâko Indonesia in Konstitusi (UUD 1945) natonan kit nak Negara Indonesia in uabe eslê uab Indonesia (Bahasa Negara ialah Bahasa Indonesia). 

4. Sumber Hanfuaf

On uab resmi ma nasional, uab Indonesia nparlú he mapakê a-nbi tobe in monit, kalu nabè’, nâko urusan umenanan talantea konsep hine amnanut, onlê filsafat. Es onnane, uab i nparlú he nâmau nok hanfuaf humâ-humâ. Lo alakleö ka nmuî fa uab a-nbi pah-pinan i es ka nait fa hanfuaf nâko uab bian he nâmau. Uab Indonesia msâ onnane. Ntomneu lasi i, Kamus ‘Naek Uab Indonesia (Kamus Besar Bahasa Indonesia) natón nak uab Indonesia mâmauben nèk hanfuaf humâ-humâ nâko uab Sanskerta, Jawa Mnâ (Jawa Kuno), Sinas, Portugis, Belanda, Ingris, Prancis, mhb. Munî i, hanfuaf namfafau mamnaitî nâko uab Ingris, nane nès-nès neu istila teknologi. Lof namfau ntèn es he matamâ neu uab nasional i. 

5. Uab Indonesia nbi Monit Neno-neno

Nbi monit neno-neno, nès-nès a-nbi umenanan, tob Indonesia ka npaek fa versi resmi, lê ala mapakê a-nbi situasi resmi, onlê a-nbi skól aî kantor. Nbi bale namfau, tuafe namolok in uab kuatuaf (bahasa daerah), ma kalu nparlú, lê in a-npaek uab Indonesia/Labit. Ala nbi kota ‘naek, lê tuafe namfafau nâko bale humâ-humâ natua nbin. 

6. Uab Indonesia he Njail Uab Internasional

Nbi ton fauk afinit i, nmuî diskusi namfau ben a-ntomneu uab Indonesia in kans he njail uab internasional. Tob Indonesia nabè’ nafnekan onnane fun uab Indonesia lo nsiapen he mapakê on nete komunikasi nbi pah-pinan amanuat i.

Nâko tuis palpalê i, hit a-tkios ma tahín uab Indonesia in naot ma monit, nâko uab Malayu talantea njail uab nasional, ma namunit nafinbon he njail uab internasional. Uab es-es a-nbi pah-pinan i nmuî in piöt ma in etus. Uamnanû neu uab Indonesia lê funan i (Funboës) a-njail topik neu molok ma diskusi humâ-humâ a-nbi kuan ma bale.

---

*) Kanaf Melayu msâ mapakê a-nbi uab Metô (onlê Melayu [bahasa Melayu], nbi uab Labit).

Yogyakarta, 9 Funboës 2013

Oras Roza Nmaknenê

Nâko: Yohanes Manhitu

Roza nane ‘fulâ amliat amasat
lê afi nmoin ma nfomenib pah.
Afi neno in afatis neu amnahas,
ma atulû oe mninû neu amenot.

In es-a ‘takaf neu lais’amasat,
in es atuis neu sulat mapanat.
Me anin a-nfú naleün in nón.
Okê manas nâmaet in taün.

Kalu Apakaet natae hantotis,
mauthe roza feü masenâ laba.
Me in fone musti fof mafnekan
henait meupsenat kaisâ mafanî.

Hanaf neno musti manenâ piuta
fun in es a-nsoel roza abalbalat,
lekat neno musti matninâ nanoeba
natuin in es lekat lê ka nsan nít fa.

Kupang–Timor, Funmesê 2004

Pah Kamasuät

Nâko: Yohanes Manhitu

Nekaf onlê nifu amnanut afinit
ma naijamnesat amanuâsekê.
Ini mnanun ka mahinê mnitâ fa,
in manuan, sekau es he nbatas?

Nifu mnanun masuät nèk meter;
pahe manuan maükur nèk hektar.
Nekaf i ini mnanun meter fauk?
Nekaf in manuan hektar fauk?

Manit lof ka njail fa manit piuta,
kaet lof ka nak fa kaet nabalbal.
Neno i manit, nokâ masit anbait;
noknokâ mahót, nkimû mafètin.

Kupang–Timor, Funmesê 2004

Ka Tnén Fa Aslutus

Yohanes Manhitu in tuis

Au ka ‘nén fa mansian in hanan
fun hanaf alumat fê nasaitan kau.
Au utnín oe âlotos abít akuarium,
me nane ka ini snasan afomenit fa.

Tembok mutî ka nsinmakan fa uab,
ka on fa in lê biasa nbaca kau puisi.
Wokmen naëbon onlê tuaf amonot,
ka nsi fa sít alumat neu kau onlê in.

Buku mafauban sin ka nakan fa sâ.
Es-es nabala balan onlê fatu bnoko.
Sepeda nhaek nabala neik haeseäl
ma npao oras he nasoup lal’aspál.

Yogyakarta, Funnimâ 2004

Nek’amonit In Toni

Yohanes Manhitu in tuis

Au es i atoni lê ka nít ma né ka nahín,
mono in biâ alekot ma né benû alekot.
Au lo unuin sulat ma né unuin pinsil
fun pehe namlia ma né tupas nasbéb.
Pahe lo ntailmat ma né nnaomat,
lolef nok baen ma né hine nok upan,
Skolâ nmuî human ma né nmuî matan.
Au ufètin ain fai hiut ma né neno hiut,
kanan tabu mnatû ma né leku mnatû
natuin lekat asanat ma né lulut apenut,
nok fai mèsökan ma né nenô mèsökan.
Mauthe susar nasnás ma né namsáb,
onlê noe amsaut ma né ‘nonô asait.
Lomit nâsekê ma né sinmakat nasesab
he ‘sén penhine ma né ‘sén aenhine,
he ‘sèk penhine ma né ‘lèf aenhine.

Kupang–Timor, Funtenû 2004

Tabê Atointani

Nâko: Yohanes Manhitu

Neu Atointani ok-okê

Naijane njail ho aombiam,
lele njail ho aneukneksusar;
ulan nfaes nameu ho nú asait,
manas ma funan ntabê ko piuta.
Lopo npao ho mnisat amnemat.

Tabê, mansian alekot ko!
Ho mnoesmani mnahas pah-pinan,
ho mumát pah-pinan neu meja-tolas.
Neno amnanut naheun nok sít pules;
ho ‘puse asait a-njail kun malinat.

Yogyakarta, Funboësamnuâ 2003

Neno amasat nemantea

Nâko: Yohanes Manhitu

Atoni in salit namfau ‘tebes
fun in sinmakat kamabatas.
Tuaf nafnekan ka nasnás
fun nenomatne fê natból.

Kalu hit nuakit fê tmatòp
tatuin lalan i tala namsòp,
sekau nahín Usî Amanekat
nfe kit nuakit neno amasat.

Kalu neno amasat nemantea,
nekaf nua lof ka nua ntèn fa
me mesê talantea nabalbal.
Manas ma funan es asaksi.

Yogyakarta, Funhâ 2007

Baca Buku ma Ini ‘Lekon neu Liänâ

Foto: Nâko filem "The African Queen" (1951)

Atuis: Yohanes Manhitu

LIÄNÂ es-es musti nmakoe he nbaca buku nâko in fê an-anâ kun. Nane hanaf ma fnekan lê mateab piuta neu to(b) nâko oras neu oras, nès-nès neu program skolat ma fenâ pah lê ném nâko anaäplenat aî ânaetin. Na'úbon nâko ume, oras liänâ fê an-anâ ma in nekne nahinen, ainaf-amaf askolat (lê nahinan huruf) anmulai nânoinâ huruf neu liänâ, ma baun-baun in nahín huruf ma in tekse onmé. Namuin, in nahìn huruf pasan mesê, nua, ma namfau nnès. Moët i ka neno mesê fa—in nah oras namfafau ma ntea ton he tapèn hasil alekot, onlê ahinte biasa naüab nâletâ nak, “(Kota) Roma ka mahakeb fa nbi fai mesê.”

Nbi oras liänâ nane nahín huruf, ainaf-amaf natutan ‘noinâ nane nèk baca buku. Biasa nmulai nèk etus palpalâ ntomneu muït aî hau(b) humâ-humâ lê a-nmuî es sin kuan aî bale bian. Neno nasòp neno, liänâ nane nmulai npaek hanfuaf mesê-mesê he namolok masi fê a-nparlú he taloitan kalu nsan. Tuaf bian ofmasit natoit, nansâ liänâ, kalu in orse nteaben, musti mânoinâ he nahín huruf ma oke-te nmulai he nebè'i nbaca? Huruf es-es nane njail simbol neu uabe in hanan, ma natuin tuis, mansiane nabè' nateab in tenab ma rasa. Es onnane, nparlú ‘tebtebes he liänâ es-es mânoinâ he nabè' nahín baca nâko in fê an-anâ, nès-nès kalu nmulai naskolen. Nmuî totis ntomneu 'noinâ i. Uab sâ es musti mapakê he tânoinâ liänâ? Uab lê mapakê nbi in ume aî uab resmi lê mapakê nbi skol? Feës-feës uab lê mapakê nbi liänâ in ume naik nâko lê mapakê nbi skol. Es onnane, hit musti taneöp lekleok he nabè' tait fekat alekot. Me nbi Indonesia, masi liän'e nmuî in uab lê in ainaf-amaf a-npake neno-neno, in lof nânoinâ huruf nâko uab lê mapakê nbi skol, nane eslê uab Indonesia aî Labit. Nane he sâ? He liän'e nabè'i nbaca oras in a-ntamen neu skol ma 'simô ‘noinâ. Me onlê hit tahín, liänâ namfafau es 'nânoinâ huruf ma baca ala oras in a-ntamen neu skol fun nbi ume in ka napèn nít fa ‘noinâ nane.

Haef namfafau ben hit a-tnen tuafe namolok nak a-nbi Indonesia, sinmakat neu baca buku fêka 'naek, ka on fa nbi negara bian, onlê Jepang. Ma buku lê aterbit sin napoine msâ ka namfau fa 'sekê fun ka nmuî fa asosat namfau nbi Indonesia. Natuin data statistik, to(b) Indonesia nnès nâko juta 200, me buku lê mapoin ton-ton ka ntea fa nane, nkuran nâko lê mafnekan. Neu buku es-es lê mapoin, aterbit ala ncetak eksemplar ± 3000. Nane fun sâ? Fun to(b)e ka nabè' fa nbaca aî ka nmuî fa sinmakat he nbaca? Aî ka nmuïn fa loit? He tatae hanaf i, nparlú he tmoê riset. Me kalu nâko fê an-anâ, tuaf eses mânoinâ he tbaca ma namlia sinmakat nane, talantea nânae, in lof a-nmuî sinmakat he nbaca piuta. Ainaf-amaf ma ânoinâ ok-okê nbi skol, nafnekan he sinmakat nane mapanat ma manaob nabala. Kalu hit a-parsai tak buku nane neuspalaf (jendela) neu pah-pinan amanuat, neu mauthe tpanat sinmakat baca i he namlia henait hit nabè'i tmanuab hit neöp.

Ntomneu liânâ he nbiasa nok baca buku aî sumber humaf bian, hit ka nabè' fa tâsekê liänâ he nbaca neno-neno me in ainaf-amaf ka nfene fa lalan he nbaca. Nbi ume, kalu ainaf-amaf askoltin a-nmuïn sinmakat he nbaca buku, sin anhin lof baun-baun natuin moët nane ma nsimakan baca. Nane fun sin na'ét natuin sin amnaistin, lê a-nfen sin lalan nèk lekat alekot. Es onnane, nparlú he tfe conto alekot neu liänâ kalu tloim he sin natuin moët alekot. Me nbi munî i, ume es-es nok tivi, ainaf-amaf napèn mâneät he nakeo liänâ he nasaitan tivi ma nbaca buku. Tkios tivi nane naleok, me liän'e nkios tivi or-oras tala napnikan 'noinâ, onlê baca buku ma sumber alekot bian, in lof napèn susar a-nbi skol ma ka nahín fa laba.

Nbi monit moderen a-nbi tempu global munî i, ka ala fa tivi nmés es musti maätur, liänâ namfafau nmuî hapè (ponsel). Lê nane msâ amnaistin musti nkontrol lekleok, fun kalu kahâ, liän'e nabè' nalail oras neu ba he nâbaë alat nane ma napnikan nain buku ma skol. Teknologi nemantean kit nok ini mnèkin humâ-humâ, ma hit musti tsimo tèk neöp alekot he oke-te tpake neu hit monit. Baca buku lo nmuî ini 'lekon namfafau neu liänâ me ini 'lekon nane lof ka mahinê fa kalu liänâ es-es ka matulun fa he nahín huruf ma in tekas, ma oke-te nmulai ntak nok buku ma sumber bian a-nbi in monit. Hit lof ka nabè' fa tafnekan he negara-es nabè'i nmaju kalu in generasi ka nsinmák fa he nâmaubon nèk hine, lê in nabè' napèni nbi buku natuin baca.

Yogyakarta, 9 Funnê 2013

Uab Es-Es nok Kun In Human ma In Masan

Foto: www.thebluediamondgallery.com

Atuis: Yohanes Manhitu

NBI pah-pinan i, nmuî uabe namfafau lê mansian pukan-pukan a-npake he nateab sin neöp. Onlê mansian, uabe msâ a-nmuî in un, in ainaf, in olif ma in tataf. Nmuî uab-es in uane mnanû, nmuî uab bian lê in uane tukâ—ka nmoin fa talantea tonnatun fauk. Uab-es in pengaru kleö, uab bian in pengaru ‘naek ma nsanuna pah-pinan i. Nmuî uab lê nâmau nok hanfuaf a-nbi bidang-es me ka nmuî hanfuaf namfau nbi bidang bian. 

Me uab es-es lo namás ma nmuî in upan, oke-te nmuî hak he nmoin piuta he njail nete komunikasi neu in amolok ok-okê, nâko batan neu batan. Ntomneu uab Metô ma uab bian sin maskin, anbi “Puah-manus nâko Atuipuisi” neu au buku puisi ahunut nèk uab Metô Nenomatne Nbolen (Genta Press, 2009), au ‘tui on i: Noe nmuî in slutun ma tasi nmuî ini ‘punun; muït maninê nmuî in sailumat, ma atonîhonis a-nmuî in sìt he nateab in tenab, he npules in Amoët-ma-Apakaet, in aonbian manekat, aî pah-pinan on in balesnasat amasat. Kalu ka natuin sìt nok piusbijól, tenab amasat nane nabè’ ném natuin in toni, lê haef namfau ka matuï mnitâ fa. Henait tenab nane nmoin nabala-piuta, mauthe in mapanat a-nbi tuis amonit nâko batan neu batan. Neno es-es nok kun in human, fai es-es nok kun in masan. Neu mauthe es-es in human ma in masan mamalak piuta nèk hanfuaf malulâ ma mahikib nenô-fai, nbi foknais ma oefát, nbi manit ma kanbait. Ma mauthe mèsökan, ulan, anislutuf, msâ manas kaisâ naleün nani. 

Sekaumsekau es nahín uab Metô lomes nahín uab i in masan ma in luman. Masinák haef namfau hit onhe tapèn mâneät he ttui (tlul) tèk hit uab, nès-nès he tateab hit neksalit (maksud), aî sinmakat humâhumâ, uab Metô musti mapakê piuta. Nbi au tenab, kanan tuis nèk uab i lof a-ntulun he namliabe nfin. Natuin in maneone, hit problem eslê hit uab i ka biasa fa mapakê piuta nbi laistuis; alaha nbi molok neno-neno. Nèsintèn, uab i fêka nmuî fa in gramatika lê mânoinâ onlê uab biakin sini. Masi onnane, aim (eim) nai he tsê haeke babaun fun lakat niufnes ma'úb nâko lakat tuk'anâ mesê. Uamnanû piuta neu uab Metô!

Yogyakarta, Funhâ 2013

-------------------------------

Nota: Mamnaitî ma mafukal mafanî nâko antologi Nenomatne Nbolen