Atukus sin neno mnanû

Taklik teu i he ta'ét foto i in sumber.

Neu atúkmuîtin nbi Timor

Oras manse fê natból onnanet,
bijae molô tuke mesê naslutun
nasaitan paän, nnaon neu amonet,
sin bale he nsabat ma nitan manas.

Liänmone tuaf teun natúk bijaenin i
ma nèk sin neu mnesat amanuat es
lê naheun nok hun makukê amliat:
mnahat aminat neu bijae matukû.

Lekâ bijaenin i fê naheun sin taikin,
atuksin a-nbèt nan hau uü mesê
nok mafô alekot he nasnás nabuan.
Etus, nuün, manit naheun amonet.

Tabu manas nemantean sin fufkin,
atuksin nèk sin bijaenin neu oe
he naneuk meno ma ‘puse asait.
Muït matukû ninun nâko noe asait.

Kalobes noe akninô masaitanen
fun meno ma ‘puse nasaitan aof.
Mnesat manuan fê a-npao akisot.
Atukus ma bijaenin nlulun neu nae.

Orse nsek oras, menite nsek menit,
nenomatne alakleö he nkoenonkun.
Nasaitan atuksin ma sin bijaenin.
Neu kalobes fai he nkoenonnémen.

Lakat mesê, naheun nok nekmalinat,
feku alumat nanát bijaenin neu paän.
Tabu ma neno mnanû namsòpen.
Nokâ noknokâ sin na’èkun ntènin.

Kupang-Timor, Funnuâ 2004
Yohanes Manhitu in tuis

Tatlakab Meupsastra nâko Uab Bian neu Uab Metô

Foto: https://www.pexels.com/search/pen

Atuis: Yohanes Manhitu

UAB kuatuafin a-nbi pah-pinan i nmuïn sastra lê matuï nbi fatu, o pisâ, ‘noë, sulat/buku, ma munî i nbi situs internet, blog, Facebook, aî ala matutan nâko batan neu batan natuin atoni fefan lê nasaib hanfuaf. Sastra namasab uab. Ma natuin sastra, amolok uab es-es haef namfau nateab in tenab nèk hanfuaf amasat a-nbi oras in namlilê, napèn susar, aî humaf bian. Uab lê mapakê a-nbi meupsastra ka namnés fa leko nok uab lê biasa mapakê neno-neno nbi ume aî baelmepu. Nbi sastra Metô in konteks, ete tnén atonis in molok oras a-nsiom ânaet amnemat neu kuane nanan. Me onlê uab neno-neno, sastra ini msâ nâmaub ma namliab uab.

Au ukeo tuaf asinmakat es-es he natlakab meupsastra humâ-humâ nâko pah-bian, nès-nès meupsastra moderen nâko uab uf. Neksalit nâko hanaf i eslê he tâmaub sastra tuis uab Metô ini tèk sastra ‘internasional’. Naik nâko sastra molok onlê toni, né(l), nuän, ma humaf bian, uab Metô musti mabiab nok sastra tuis: puisi, cerpen, novel, ma drama. Ma sastra tuis nabè’ ném nâko Pah Timor ma matuï nèk uab Metô, aî ném nâko pah bian ma matuï mafanî neu uab Metô. Mepu humaf i ka feü fa nbi Pah Timor. Hit tahín, Sulat Kninô (Alkitab) a-msâ un-unû masònî/matlakab neu uab Metô nâko uab bian: Ibrani, Yunani, Aram, Latin, mhb.

Lo ‘tebes, a-nbi meupsoin’uab onlê i, biasa nmuî hanfuaf suk namfau es ka nmatoman fa, sin arti amaneote onlêhe namneuk aî sab-sáb a-nbi versi matlakab. Nane fun sastra es-es ném nâko budaya (kultura) ma nfain-on nete neu budaya nane. Es onnane, nbi oras sastra-es matuï mafanî neu uab bian, nilai budaya nâko budaya nane msâ nanét natuin. Lasi humaf i marasa oras hit taim he tanesâ konsep neöp humaf nua nâko pah nua nok budaya lê naikan. Me nbi oras hit a-tseun tan mâneät onlê nane, hit musti tbaca lekleok ma tamép he tasoin tan tuise in nesan neu uab asimot aî uab target. Feës-feës, hit musti tamatab teu in arti (Latin: ad sensum), kaisâ ala tâtesan teu hanfuaf (Latin: ad verbum), henait meupsoin’uab nane in fuane namás ma maüpâ.

Ahínmolkin natonan kit, nak henait hit nabè’ tahín uab-es in “manenun” aî “’beïn”, hit musti tatlakab meupsastra nâko uab bian neu uab nane. Ma henait tuafin abitin pah bian nabè’ nahín uab nane, ameupsastra nâko uab nane musti natlakab meupsastra, onlê puisi, nâko uab nane neu uab bian, nès-nès neu uab lê tuafe namfafau npake nbi negara namfau. Nbi uab ma sastra Metô in konteks, nane nak musti nmuî ameput he natlakab meupsastra nâko uab bian neu uab Metô, oke-msâ natlakab meupsastra nâko uab Metô neu uab bian.

Ntomneu tlakab meupsastra humâ-humâ nâko uab bian neu uab Metô, natuin in dialek es-es, hit musti tpil tan mepu (puisi, cerpen, novel, ma drama) lê mé es hit a-tparlú he tatlakab. Nane njail proyek sastra lê musti masiap lekleok. Nmuî aspek humâ fauk es musti taheun sin henait proyek nane nnao naleok ma nèk hasil alekot: (1) ameput, eslê tuaf lê nahín sastra ma uab nua’in (uab sumber ma uab asimot) nane lekleok he nanaob mepu; (2) oras, eslê lekat he lekâ mepu nane na’úbon ma lekâ musti mamotâ natuin salit; (3) dana, eslê loit he tbaen ameput nane ma kalu ka nmuî aterbit he nbaen produksi, meupsastra nane nabè’ mapoin ma njail buku; (4) distribusi, eslê lalan he tbait ma tsònû meupsastra matlakab nane neu bale-bale ma ntean tuaf abaca sastra sin. Es onnane, tlakab meupsastra nane ka mepu an-anâ fa, onlê tuaf bian in neöp. Masi mâneât, in musti manaob.

Nbi tonnatun moderen i, hit fê tafnekan he sastra Metô—lê matuï nèk uab Metô—ka nlem fa nbi “tasi globalisasi” aî namneuk natuin “anislutuf hegemoni”. Meupsastra humâ-humâ musti matuï nèk uab Metô he tpanat uab i ini smanan, oke-te tasoin tafanî kanan mepu nane neu uab bian he tèk hit uab i in kanan neu pah-pinan amanuat.Ω

Yogyakarta, 9 Funnuâ 2014

Anin aslutus

Foto: http://www.luvimages.com

Nâko: Yohanes Manhitu

Anin fê naslút, ka nasnás fa.
Ulne nabiabe ma npoip pah.
Ini slutun natau fai amèsökat.
Me, sekau es he nnen slutuf i?

Ninî nonô mesê a-ntanâ kau
he usoin nekak i èk au tuis;
he uteab tenab èk hanfuaf,
fun pauklistrik nasaitan mepu.

Nansâ es ho mukaul piuta, ulan?
Nansâ es ho mfú piuta, anin?
Mauthe ume nok in tèfis piuta,
mauthe noahe nok in nón ma fuan.

Kupang-Timor, Funtenû 2004

Mutonan kau, Johnny, au sekau kau!

Nâko: Monica Manolachi

In naniu ma in a-nmeûsín,
Nkios in aone nâbau ma nmeos
Nmuî oe onlê ulan es nae he nfaes
Aptais nenô sini ma pake fai sini.

In aon-pasun. In mutî aî ‘kotô?
In matne nâbíl ma nsiap he nkios.
Kolo-es a-nfin nan in neöp nèk malinat.
In natnína mtaus ahenut ma feü es. 

In nâmaet keran ma nait handuk
Nnoes nain nú lê naheun in human.
Ka nmuî fa ‘ninô he ntae Johnny in masan…
Ala in hanan es matninâ onlê huruf vokal. 

Yohanes Manhitu es natlakab nâko versi asli
"Tell me, Johnny, who I am!"
Yogyakarta, 3 Funnuâ 2005

Sumber: http://english.agonia.net/index.php/poetry/83429/Tell_me,_Johnny,_who_I_am!

Tabê Natal 2013 ma Mlilê Ton Feü 2014!

Tabê Natal ma Mlilê Ton Feü! 
Selamat Natal dan Bahagia Tahun Baru!  
Natál Kmanek no Ksolok Tinan Foun!
Salamat Natal dan Bahagia Taon Baru!
Sugeng Natal lan Sugeng Warsa Enggal!
Merry Christmas and Happy New Year!
Joyeux Noël et bonne année!
Bonan Kristnaskon kaj feliĉan novan jaron!
¡Feliz Navidad y próspero año nuevo!
Feliz Natal e Feliz Ano Novo!
Buon Natale e felice anno nuovo!
Fröhliche Weihnachten und ein gutes neues Jahr!
Natale hilare et annum faustum!

Novel Nabè’i Ntulun Kit He Tamliab Identitas Budaya

 

Atuis: Yohanes Manhitu 

Fêka ‘ló i, hit liän-Timor es, Robertus Fahik, nâko kabupaten feü, Malaka (unû nabua nok Kabupaten Belu), nasòp in novel nua’e lê majudul “Likurai Untuk Sang Mempelai” (Likurai Neu Atoinfeü), ma Penerbit Cipta Media es napoine nbi Yogyakarta. Produk sastra feü i mafètin ma mamolok a-nbi Kampus STPMD nâko aspek budaya, teori sastra, ma sospol (sosial politik). Au msâ upèn baelsonâ kleö he umolok a-ntomneu novel nane, nâko aspek budaya. Es onnane, haefes i au ukeo abaca he ta’ét banit i nâko aspek budaya, nès-nès neu nmoê onmé es hit tak novel nabè’i ntulun he tamliab identitas budaya nbi hit monit neno-neno on to(b).

Kalu taëte nâko aspek budaya, Robertus in novel i nâmau nok ‘noinâ ma nilai namfau nâko abitin Malaka sin budaya, lê ka naik fa ‘sekê nâko budaya bian a-nbi Pah Timor. Nilai amfautin nane mateab nèk etus amasat a-nbi tuis lê matekâ nak novel. Natuin etus humaf i, atuinovel nabè’ nateab in neöp ma fnekan a-ntomneu budaya ma moët humâ-humâ. In nakeo abaca es-es he ntae ma nahín, oke-te nabè’ nanaob natuin sâ lê matuï nbi nane nbi in monit.

Nbi in novel, Robertus a-ntek nan neu abitin Malaka sin neman nâko mé ma sin laispalsait un-unû onmé. In ka napnikan fa he natonan abaca ntomneu Malaka in humne onmé nbi batan munî i. Ntomneu atoin-Malaka sin laispalsait a-nbi neno unû, atuinovel i natonan kit nak un-unû, atoin-Malaka (ma abitin Belu) ntoe neu Usif abít bale amnanut ma âlatan, es onnane sin nak lolo liman la to’o, bi’i ain la dai (tnonâ ‘nimket ka ntóm fa, tfitî haeket ka ntea fa). Ini msâ a-ntek nan neu laispalsait feü, eslê Toes Sranî. Nane, hit nabè’ tahine nâko in piöt a-ntomneu Einâ Maria In Sonaf (Gua). Ka ala fa laistoes, atuinovel i msâ a-ntek bale namfafau nbi Malaka, onlê nasi (‘lamu), tasi-ninen, ‘nuüf, noe(l), uemleü, mhf. Ma fun hanfuaf “likurai” mapakê neu novel in judul, atuinovel i npiô namfau neu likurai nane sâ, ma onmé es in musti mapakê. On atoin-Timor, hit masit tahín tak likurai nane bilut he tsiom meonin lê a-nfainneman nâko makenat ma ntamannfanin neu kuane nanan nèkin musu ‘nakan. Me munî i likurai in fungsi ka namnés fa nok un-unû ini, oras fê a-nmuî makenat suku es nok suku bian. Hit biasa tít bilut i  mapakê he tsiom kase ‘naekin lê neman he nkios kuan ma nanaob anaäplente in program. Nbi novel i msâ nmuî honet neu abaca he nnek ma nsimakan bilut asli nâko Malaka ma npanat he ‘maus budaya nane nmoin ma namlia.

Nâko au tease kuk, au nabè’ ait konklusi ak novel i nakeo kit, abaca ok-okê, he tfain teu hit pah ma nifu hit on einaf ahonit, lê a-nfe kit hit identitas. Es onnane, nbi novel i, atuise nakeo abaca he:

1. Nahín lekleok in pah ma nifu, msâ in to(b). Nane henait nâko moët i, in nabè’ namnau, nnek, npanat in pahe kanan piuta nbi me-mé;  
2. Nasaeb pules ma seunbanit neu Uisneno on Apakaet. Pules ma seunbanit nane mateab fun sâ-sâ a-nbi neno-tunan ma pah-pinan nâko Usî; 
3.  Nahín ma npanat kanan nilai agama ma filsafat, mnâ ma feü. Nane ‘maus le kaisâ mapnikan. Tuafe nabè’ napèn nilai humâ-humâ nâko bale bian me kaisâ napnikan (nain) sâ lê ini kun; 
4.  Npaek lasi ‘noinâ ma sení. Natuin figur uf abít novel in nanan, atuinovel nakeo abaca he npaek lasi ‘noinâ (nâko skolâ) ma sení (sastra, onlê puisi) he nafenâ pah ma namliab identitas; 
5.  Kaisâ napnikan he npanat alam/natur. Nane nak he npanat nasi (‘lamu), tasi-ninen, ‘nuüf, noe(l), mhf. Nane ‘maus lê musti mapanat; 
6.  Nfe lalan neu atoni natuin in monit. In ka parlú fa he namnés nok tuaf bian a-nbi pilit. Me natuin in mepu, in nabè’ nafenâ kuan ma bale; 
7. Nloim he nmoin nok atoni bian. Nane nak ka na’ét fa ras, suku, agama, aî grup etnis sâ he nmoin alekot ma nbi dame nok tuaf bian. 

Novel “Likurai Untuk Sang Mempelai” nane ‘takaf mesê neu abaca he namnau ma ntulun he npanat in budaya, nès-nès a-nbi tonnatun moderen i—oras sâ-sâ nabè’ naneuk in upan. Mepu i msâ a-nlekan kit nak sastra moderen nabè’i njail nete he tatutan ‘maus budaya nâko batan es neu batan bian. Aim he tatenab ma tmeup!Ω

Yogyakarta, 9 Funboësamnuâ 2013

------------------

Tuis i msâ nabè' mabaca es buletin Uab Metô Amnèkhanaf edisi 22, es http://www.scribd.com.

Hanfuaf nèk Metô nok Foto ma In Otan nèk Labit*

Foto: https://creativemarket.com

Tbi ume nanan, tjail maun’nai; tbi monê, tjail maun’einaf.

Artinya: “Di dalam rumah menjadi ayam jago, di luar menjadi ayam betina”. Orang yang berlagak berani di kandang sendiri (di rumah sendiri) biasanya menjadi penakut di tempat lain. Keberanian orang dibuktikan dengan kesanggupannya untuk menghadapi tantangan di luar lingkungan keluarganya sendiri.

-------------

* Yohanes Manhitu es nabuab, ntui nafanî nèk uab Metô, ma nfe in otan nèk Labit. Tuis i msâ nabè' mabaca es buletin Metô Amnèkhanaf edisi 22, es i.  

Neonmabê Mesê

Nâko: Yohanes Manhitu

Au u’ét Sulat Kninô ‘tupu mesê,
nesu neu ‘noinâ kninô mâlatan.
Au umasan kamus uf hilik-es,
lalan neu hine uab mafnekan.

I etus nâko neonmabê ameut
oras nope sonâ ma nakninô,
tabu ulan nasnasan in mepu
ma anin napnikan in manikin.

Sulat ok-okê namnés nok laku -
nmuî sin nesan lê tuaf he nami.
Nane es atuis ini ‘niman fuan,
nane es atuis in tenab ameut.

Kupang–Timor, Funtenû 2004

Nenat ma Tninas

Nâko: Yohanes Manhitu

Lekâ mansian lof a-ntek in kanan pah-pinan in tuan,

kalu in ka nahín nít fa pahe in lomit ma in sinmakat?

Talantea lekâ oe tasi asaet lof a-nfutnon neu funan,

kalu in ka nahín nít fa funan in nono, msâ in lekat?

Kanan pakaet a-nnaon natuin Apakaet in fnekan,

natuin In es a-ntai ma napán kanan lasi ma fekat.

Masi nope anaot ka nükan pahe natuin in hanan,

in nabai pah-pinan i on in biâ ma benû manekat,

Masi tasi ka naplenat nít fa metô nèk in kubelan,

in a-nkios metô on sobâ ma aonbian apaumakat.

Monit i lof namás kalu tuafe onlê masî ma utan,

nmonin nekaf mesê, ansaof mesê nèk manekat.

Lekâ dame lof nabala he natua hit bale ma luan,

kalu nekaf ma ansaof musti npaon lasimkakat?

Ò, kanan hanaf amuî-akal nâko Neno In Tuan!
Aim nai he tabés ma tâlulî he ttai ma tanesâ uab.

Neno nsek fai piuta, funan msâ he nasòp funan.

Sâ-sâ of namuin namtís natuin In nekan ma tenab.

Leke ma lahi lof musti mapikâ ma maäib he npín,

paku ma ‘nopô lof musti mamnòtû he nmeûsín.

Neno afinit musti njali ‘noinâ neu neno amunit,

ma neno i musti tahenu tèk malinat afomenit.

Ton es-es nok kun ini ‘takaf ma okê in lisan

fun in a-ntabê kit a-nbi nenô bian-fai bian.

Mataf ma lukef musti nfanin keker aäikat

he nitan ‘takaf nâko fai ma manas apukat.

Sekau es a-nmuî mataf aäikat lof napén,

sekau es a-nmuî lukef alekot lof natnín.

Kupang–Timor, Funtenû 2004