Uab Metô (Dawan): Pah Timor In Molok Amonit Es

Neu Atukus Amanekat

2011-12-31T11:47:00.000-08:00

In natupâ kau neu humone amliat,

In a-ntoup kau neu oe ‘honis ataäs.

(Mazmur[1], 23:2)

Tabu natpén[2] onlê anislutuf,

nenô ma fai nmansain piuta.

Au fê usnás ma upein malinat,

fun Ho, Atukus, mpanat kau.

Uisneno Atukus Amanekat,

Ho es hau amafot-akinib Ko;

Ho es atónlalan amaneot Ko.

Mjailfa au Atukus nenô-fai.

Atukus-Anonot Amaneot,

tabu he ntea ben he usaitan,

ufeitin Pah Samosir amasat,

he ‘nao eu Pah Jawa amliat.

Atukus-Anonot Amaneot,

au uteab seunbanit a-‘naek

neu Ko, natuin Ho halinat,

lê Ho mukua mulali neu kau.

Ó, Atukus-Anonot Amaneot,

Ho aäm es atanâ neu au haek,

oke-msâ meûsinê neu au lalan.

Ó, Atukus, kaisâ musaitan kau.

Samosir–Sumatra, Funnimâ 2003

Yohanes Manhitu in tuis

[1] Nbi Sulat Knino Beno Alekot, “Mazmur” matekâ nak “Sit Ma Pules”.

[2] Nbi dialek/logat bian natpén masekal neik naplél.

Tabê Natal ma Mlilê Ton Feü!

2011-12-25T09:07:00.000-08:00

Tabê Natal ma Mlilê Ton Feü!
Selamat Natal dan Bahagia Tahun Baru!
Bosfesta Natál no Tinan Foun Kmanek!
Salamat Natal dan Bahagia Taon Baru!
Sugeng Natal lan Sugeng Warsa Enggal!
Merry Christmas and Happy New Year!
Joyeux Noël et bonne année!
¡Feliz Navidad y próspero año nuevo!
Feliz Natal e Feliz Ano Novo!
Buon Natale e felice anno nuovo!
Fröhliche Weihnachten und ein gutes neues Jahr!
Natale hilare et annum faustum!
Bonan Kristnaskon kaj feliĉan novan jaron!

Manas Aklahat ma Ulan Apopit

2011-11-30T10:30:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Manas a-npín ma nsounû klahan neu pah-pinan,

ntulun kanan hau-amonit he namót moêbukae;

nfe sonâ neu muït he nameu aokin nâko tume,

nafeitin tuaf he nasaitan ulan ma nameu nekan.

Atonîhonis in lomit lo humâ-humâ, ka ntû nít fa;

mansiane in sinmakat lo namfafau, onlê hausufâ.

Nbi oras manas a-nmapút nis, in nafnekan ulan;

nbi tabu ulan nasaib noe, in a-ntoit nenomatan.

Manas kaisâ mout mûsekê pah kiu bafê aminonit,

ulan kaisâ a-mfaes mumeu ane ma penâ amonit.

Ó manas, mfe kai ho pinam me kaisâ mususeb!

Ó ulan, msounû kai oe kninô me kaisâ mulemab!

Yogyakarta, Funboësamnuâ 2003

Nekaf Amlilat

2011-11-30T10:16:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Au upén anin a-nfu haunoö amalulet,

au nekak onlê he naen natuin in bilut.

Me in ka naen natuin fa anin afút afinit.

In musti nhaek nâtét onlê ní uf amepat.

Mauthe nbi neno i nope nâkún nú asait,

ma mauthe pah-pinan a-ntol oe amoufut.

Me au nekak, in musti nâkún lasi amlilat

fun neno-neno, tetus Apakaet manebet.

Mkios manas, in ka natón fa in makoet.

In natonon neik pehe onlê atoin-apehet.

Laispehe nane, in es uf neu kanan nukat.

Es onnane, nekaf musti nâkún sinmakat.

Kupang–Timor, Funnuâ 2004

[1] Nbi logat Amanatun haunoö matekâ nak haunô.

Seunbanit Neu Monit

2011-10-31T14:28:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Mkios ma mu’étkumfanai

manas natból ma nsaeném

nameot kanan ‘lumâ atais

nhâtaen haunoö atupas

ma nafenâ kuan amnait.

In napê tasi amanuat.

Afu apetas nít maputû

kolo âkolô napoitan aon

manu atupas nasaitan hau

fafi amnahat nafnekan haot

oematâ ma prigi naheun tuaf

aof ma smanaf naëkun nfanin.

Ka nmuî fa hanaf aî toni amasat.

Alaha seunbanit neu monit feü

lê manebet nâko neno-tunan,

masanut nâko bale amnanut -

bale ma sonaf monit piuta.

Yogyakarta, Funboës 2004

Onen Fêka Tupas

2011-10-31T14:07:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Usî, kalobes au aoke he nasnás.

Me au smanak lof a-nbê piuta,

natuin in ka nloim fa he nâbíl.

In he nfain âhakê neu au aok.

Apakaet, mauthe fai namsoup;

mauthe fai masekâ neik nenô.

Ma funan masekâ neik manas,

me nanait amasat sin nasufan.

‘Tebes ma nmaneo au i ‘hae.

Au aoke namén ma nmâniun,

me monit i lof musti matutan.

Usî, muheun kau meik mâtanê.

Usî, mfe kau noknokâ amasat

lê nmeûsín nok manas atanâ

ma kolo asít aseun meûsinê.

Mauthe neon-feü neik tetus.

Kupang–Timor, Funtenû 2004

Maufinu

2011-09-30T10:33:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Maufinu, lalan alulut neu meisökan.

Maufinu, akalab nekaf akninô ma amnaut.

Sekau es a-nnek maufinu, nnek meisökan ânaet;

sekau es a-npules maufinu, nfei enô neu Aipinâ.

Maufinu, ka neik fa amlilat ma aominâ-oetenê.

In apaisâ ma afulit neu kanan smanaf aniät-atelos.

Maufinu, nasoeb kit nâko lalan sonaf neno-tunan.

Mpanat ho aom ma smanam he kaisâ natuin in fulit.

Maufinu, kanan atoin-amonot sini ‘maus afopunut.

Ala atoni amaneot sin es lof nabeî naneuk maufinu;

alaha smanaf akninô sin es lof nabeî nakalbe.

Mtulun he mupasib ho ‘monim nâko in.

Yogyakarta, Funhitû 2003

Nuibnapâ

2011-09-30T10:16:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Uabe nak, ho nane mamnaitî nâko au nuibnapâ

he namót ho aom afomenit ma smanam amalulet

henait pah-pinan naheun nok halinat ma malilat.

Es onnane, neno i hit nuakit taëuk ma tmatéf.

Au ka uhín fa lasi, alaha Uisneno es a-nlek;

alaha In es a-nmuî kuasa he nlul ma nafék lasi.

Mauthe sâ-sâ a-njail natuin In lomit ma In lekat;

mauthe pah-pinan ma neno-tunan nabés neu In.

Lomasit ho es au nuibnapâ natuin laismantäen.

Au ufnekan he Uisneno In halinat natkuanai

henait hit nuakit a-tmatoup teu meja-altár

ma hit fefak a-npulan hantaën, laisleü.

Yogyakarta, Funfanû 2003

Alter Ego

2011-08-31T12:22:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Au i ‘mes, ka ok fa sekau.

Au i tuaf mesê: aof mesê,

smanaf mesê, neöp mesê.

Me nane matak ini mnitas.

Nbi oras ít kuk eik matak

au hafok a-nbi ‘ninô nanan,

au uneöp tuaf bian onlê aû,

in sâ-sâ namnés nok kau.

Haefes au ‘mes utenab kuk,

kaiskaisâ a-nbi pah-pinan i

nmuî atoni on au fotokopi,

ka ala fa hafok a-nbi ‘ninô.

Kefa-Timor, Funnuâ 2011

Alter ego (Latin, aof/tuaf bian)

Malaikat neno afinit

2011-08-31T12:06:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Oras kfun nasaitan neno-tunan amanuat

fun neno feü-es nemantea ma nhosén,

ho mjail malaikat afinit kamapnikan.

Ho kanam a-nmoin, masi kamatekâ

Mkios, hit neno ma fai afinit amastin

namnaub kit nuakit neu taën ma supat:

hit hanfuaf kamanesâ onlê aen-apâ

lê unû namlia ma namasab monit

Malaikat afinit, monit i onlê drama.

Haefes hit nuakit taëuk he tâbaë.

Ma oras hit pâ’e nfinen, hit tasnás

onlê kfun lê nasaitan neno-tunan

Yogyakarta, Funnimâ 2007

Tnek Laistuis

2011-07-31T08:44:00.000-07:00

Neu ahínhuruf ok-okê

Laistuis nane onlê bifé amasat

lê musti manekâ, okê mapules.

Hit a-tnek laistuis, tnek laishine.

Sekau es a-ntui, njail saksi ahinet.

Aim he ttui, ttui ma kaisâ tasnás.

Mtae ho ‘tuï onlê mumasan fani,

mubai ho sulat onlê nasi âtemes.

Mûtesan ho ‘tuï meik ho nekam,

mkios ho banit meik kumanit.

Laistuis, lalan amaneot mesê

lê lof neik ko neu pah sisbaluf:

baluf hine ma tenab masinmakâ.

Neu, aokbian, msain kit ho ‘tuï nai.

Atekanab nabeî napnikan laistekanab,

afétoni nabeî napnikan in toni alumat,

me ameuptuis, in lof a-ntui nabalbal

fun in hanfuaf-sin lof matuï piuta.

Yogyakarta, Funfanû 2003

Yohanes Manhitu in tuis

Nekaf Mapanat

2011-07-31T08:33:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Nekaf ameut onlê noni mnatû.

Musti mapanat, kaisâ mâkotô!

Nekaf nane onlê sonaf amasat.

Musti mapalolî, kaisâ mafeitin!

Munî i nekaf ameut mamnamî.

In onlê mnatû abít naijan afatû;

in onlê noinmutî abít hau anaf.

Nekaf ameut, nekaf mamnamî.

Sekau nâkotô in nekan kaälahî,

nâkotô kun in smanan akninô;

sekau es ka nsian nekaf ameut,

nsounû leke neu sonaf firdaus.

Yogyakarta, Funfanû 2003

Au tpenes haefes i

2011-06-30T10:40:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Au usaitan Pah Haumenî

nbi oras manse fê he nbol.

Au usaitan ainaf-amaf ma olif-sin

fun monit in lomit kamabatas.

Nbi neno-tnanan i au ala ufnekan

he tpenes i namsoup naleok

henait au ‘tean au baelsalit

ka nmuî fa susar, ala mlilê.

Au usaitan pah i nbi noknokâ

oras anaote fê mesê-mesê,

au es kau noep-mutî nupun,

es kau naijan ma tasi faofkin.

Nbi neno-tnanan i au ûfutû

fun kalobes otkolo i he nsaun

ma nasaitan neno-tnanan i.

Au naote he mastenaben.

Juanda fafon, Funnê 2011

Meûsinê Mafnekan

2011-06-30T10:04:00.001-07:00

Oras manas in pinan nasaitan pah,

au aim ko nbi neno-tunan,

nbi kfun sini tnankin.

(Filippo Sirotti)

Nâko neno ma oras ho mtam meu au nekak ameitis,

ho mutua au nekak meik meûsinê ma fnekan akninô.

Talantea oras i ho es funan apinat ma ‘nopô atanâ ko.

Ho es au ninî ameûsinet a-nbi meisökan kamalatan.

Meûsinê atanâ, kaisâ mufeitin kau nbi fai in nanan

fun sekau es lof a-ntulû kau in pinan ma ini klahan?

Ala ho es mafnekan talantea au tease nmau ma natïup.

Haefes a-ntein au ‘toit ko, meûsinê, kaisâ mufeitin kau!

Yogyakarta, Funfanû 2003

Yohanes Manhitu in tuis

Fatu Sinai, Fatu Anaot

2011-05-31T09:20:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Fatu apaotasi, fatu aloët amenot.

Ho musaitan kuan ma bale mnasî,

mufeitin toäs ma musaitan amonot

lê ka nahín nit fa selot matao masî.

Sisbaluf, ho lo msinmakan ton-ton;

nâ nâko haemenû ho mutoän piuta.

Nekmenas napoitan kun ini ‘loton

fun lomit apinat mapnikan piuta.

Neishe nmeu, ho muhunun manas,

musaitan ho aombiam anuinnukat.

Pahe fê a-ntup, ho mnao ka musnás,

mseik naijan âtemes ma nasi apukat.

Maunnai ahinet mesê nasaitan tupas

npô pah-pinan lê fê nít nanait amasat.

Ka ahínlasi nkalab in manu neik toäs

me ntofnon fun oe njail in bale snasat.

Munî i Kota Baoknan a-njail ho sobâ

masi in ka neik ko sisi-‘makâ on bukae.

Neno i Pah Ambenû es napén ko, bae.

Fai-fai ho mít pinâ nâko in paukkabâ.

Yogyakarta, Funboësamnuâ 2003

Apaot ‘Maus Mantaën

2011-05-31T09:08:00.001-07:00

Neu apanat budaya Timor ok-okê

Atoin-âmaut a-nsutai mnahas a-nbi lopo nanan

natuin in ka nahín fa nak in a-nmuî penâ ma ane.

Liänâ pah oni ka ntamis nít fa oni nbi hau tunan

fun napnikan oni in human masi nbi hau ‘kane.

Baë ma benû amanekat ki, hit i lo atoin-âmaut kit;

tatâ ma olî ahinet, hit es apaot ‘maus mantaën kit.

Bonet, lekûsene, fekut, bilut, ma heot musti maätî;

puah-manus, ‘tibâ ma kabî lobaithe kaisâ tapnikan.

Sekau es he nakain anislutuf nâko batan moderen?

Sekau es he ntulek dansa ma helat pah-matâteme?

Mauthe es-es a-npil kun in lalan natuin in fanderen.

Me ‘maus mantaën musti natpén piuta onlê teme.

Feku ma knobê mauthe napoin sin hanan alumat;

bonet, bilut ma bsoöt mauthe nhias elaf ma buat;

sít metô ma in pisut amasat mauthe neik kit kolit;

puah-manus nâko kabî ma ‘tibâ neik hit mahoet.

Yogyakarta, Funboësamnuâ 200

Yohanes Manhitu in tuis

Puah-Manus

2011-04-28T00:19:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Neu asén-puah ma asén-manus

Puah-manus, ‘takaf mahoet atoin-Timor;

puah-manus, asoitan lalan neu nekaf amanekat.

Sekau nmam puah-manus, nahín Timor in nekan;

sekau ntulek puah-manus, ntulek Timor in mahoet.

Puah-manus a-nmonin nbi naijamnesat ma akenib;

puah-manus mapanat, onlê hauleü fefmantaën;

puah-manus matalâ talantea tabu lê malekâ;

puah-manus a-npaisâ loit neu in asenat.

Oras amnemte ntea, kabî ma ‘tiö namkák.

Puah-manus maloëk ma okê makobâ;

molok ma uab a-nsain onlê noe asait.

Nekaf mesê ma ansaof mesê namép,

me feësat kanan banit mapnikan.

Yogyakarta, Funhitû 2003

In Kanne Loit

2011-04-28T00:08:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Loit, loit, loit ma loit…

Neno-neno loit ma loit piuta…

Loit naheun au nekak ka asumat.

Lalan nifun mesê musti mamnamî

he upein koal-es he ‘taul au monit.

Loit, loit, loit ma loit a-ntein.

Loit lo problema nbi au monit.

‘Tebes, loite ka usif fa neu monit i;

au msâ ka uüis fa eu loit: fatu aî sulat.

Me sekau es a-nmoin ka nok fa loit?

Loit, loit, loit ma loit neno-neno.

Amneiknek-amlilat msâ susar.

Loit namfau nabeî namlileb kit,

ka tmuî loit nabeî nasuseb kit.

Loit musti mamnamî piuta.

Me natuin lalan amaneot.

Aof amaëkit mâsosâ neu loit,

smanaf namneâ natuin loit;

Apakaet mapnikan fun loit.

Nalekoneis tapán hanaf i:

loit nane neu hit monit,

me monit ka neu fa loit.

Yogyakarta, Funsiô 2003

Oematâ ‘Honis

2011-03-27T01:14:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Nbi au mnitas alekot fai afinit nane,

au ít oe kninô abít nunuh ‘naek in un.

Pah metan ma pah mutî natnanânane,

funan ma manas, ok-okê nabés neune.

Mafefâ-sin ninun nâko oe ‘honis nane,

malaikat-sin napún-natefan in matan;

kolümu natpén natuin oematâ fafon.

Mansian, muït ninun nâko oe matan.

Sekaumsekau es niun nâko oematâ i,

lof ka nmeon fa ben talantea nabalbal.

Monit abalbalat lo npoi nâko ‘bonî i,

noe ‘honis lo nsai nâko nifu kninô i.

Kupang–Timor, Funnuâ 2004

Usî, Hai Mimnáh

2011-03-27T01:03:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Tfe kai mnahat

neno-neno, nok neno i…

(Onen Hai Amâ)

I lo ala pasu es nakín nuif:

metô, klibû nausan ketâ.

Hai tnanmin onlê ‘poni

lê makekâ neik aen’apâ.

Kabenu naub hai fefmin

ma napunan hai ‘nakmin.

Hai matmin nakoupunen

onlê nifu mnanû ameitis.

Sulpisâ naheun nok hanaf

neu kuan ma kota kaänenat

he nateab kai onen ma tulun,

he nkaus hai baut ma sutais.

Tala neno i hai fê mifnekan.

Hai ‘sane, hai ‘pele natselan.

Me malaikat onlê fê naskék

he nasaitan sonaf abalbalat.

Lekâ nesâ lof natua in balan

ma nkub nafanî nuif abolat?

Lekâ hai he miah tala mimsén

ma miun he meno namneuk?

Yogyakarta, Funsiô 2005

Atúkbijael

2011-02-25T20:33:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Atúkbijael, atoin-aomânafâ;

Ho es apaot neu ‘maus umenanan.

Ho es muhín oe ma nifu, aisaet-aisanut.

Ho msâ muhín kum pah-amonet amliat.

Ho ka musaitan mít fa ho feku alumat.

Kanan ho bijael lo nabesan neu ba ko

fun ho es sin atukus-atitus amanekat.

Atúkbijael, ho ‘puse lof ka namlia fa.

Ho feku alumat lof ka nanoi fa piuta

fun pah-amonet amliat ka nasuin fa.

Atoni nsai onlê Noe Benain ahenut.

Amonet amliat a-njail kuan-bale.

Kanan bijael ma ‘bibi maümê.

Ho musti mutai aptais feü.

Yogyakarta, Funhitû 2003

Napan Neon’akimû

2011-02-25T20:24:00.001-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Ho ka mumtausan mít fa neon’akimû ahakâtaus

fun manikin nane ho aptais, funan ho paku atanâ.

Ho aome naheun fomenî apaisâ mabun atpenes,

ho matme npin onlê aiflâ alalat nekaf amanikit;

ho kumanit ma lulum mtasâ naheun nok paisâ

neu ‘houpû naijamnesat ma ‘nuüf amnanut.

Kumanit natpén onlê anin, fomenî onlê nipu.

Mauthe pahe nsaehalâ he naüb nanait amasat.

Kaisâ mukain fai he nnaonfin natuin sinmakat.

Ó, napan neon’akimû, afnekan manit ma laün.

Sutra ahias nasaitan sonaf fautmarmer amaëkit,

sulpisâ manomer nâko aulpasu es natís neksalit.

Napan apaisâ, lekâ ho mfuat meu nekaf mesê?

Masit ho ka msinmakan fa sulat nok atuis mesê.

Tala lekâ opninef a-nfe ko sonâ he mpao akisot?

Tala lekâ ho musti msutai ho sinmakat in ukan?

Mnesat lof naheun nok humusu msâ hautoef,

bnoko akeitis lof a-nkuan fun kefan es naleün.

Yogyakarta, Funboësamnuâ 2003

Tiut’aenöek

2011-01-21T21:35:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Neu apaokolo-sin

Noknokmatê tasaitan ume
ma taen laba teu ‘saenpaokolo
he tafeitin matak ma takain muït.

Ttok on atitus a-tbi aenöek nanan,
koâ ma kalab naheun neno-tnanan.
Koläne ntok ma natpén onlê penpene.

Aen-amnatus namlileb hit nekak,
nfe lasifnekan neu atointani in monit
he kaisâ tamnáh me tah onlê usif âmaut.

Oras neno he nmouf, hit tasaitan bale,
tapasib-a ‘sane he tfain teu hit ume.
Nokâ noknokâ lof a-tfaintém.

Yogyakarta, Funhitû 2003

Tafnekan Manas

2011-01-21T21:18:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Koé, manas apinat ma aklahat
afeitin ma asain meisökan
aliüt ma âhotô manikin
ahoit ma ametob pah,
mkios ma mu’ét kai fa
mnao-aum, mfonat-aum
he mlal ma mhaputuk kai
nbi manikin pah-pinan
nbi neno ulan ma fai ulan
nbi naijan aöet ma afu aöet
nbi betî apetas ma tais apetas.
Mnao-aum ma mhail-aum nai!

Yogyakarta, Funboës 2004

Monit Mafnekan

2010-12-29T01:36:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Au ‘nek is monit i fun namás,

au umnau is monit i fun namín.

au ‘sinmakan monit i fun naleok,

au he ‘moin piuta ntea nabalbal.

Monit i lo naheun nok tuamenû;

monit i naheun nok susar ma sutais.

Me nansâ es hit musti tjail amtaus?

Nokâ lof naheun nok susu ma oni.

Malinat lof ném kalu hit tafnekan,

malinat lof natból kalu hit tabeone.

Monit i musti naheun nok kumanit,

monit amlilat hit musti tafnekan.

Yogyakarta, Funhitû 2003

Sutaise In Fuan

2010-12-29T01:19:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Neu ameput amakoet sin

Oe nsai nâko ilaf aklimâ amanuat

naheun humaf ametak-ameisökat.

Oe nane ‘puse nâko manas ahoit,

humaf nane atointani in human.

Ulan ma manas, nane tuaf akisot

lê nateab hanaf alekot ma amleüt.

Koläne ma kolümu, nane musu

lê nabakan noni mnatû amnutus.

Nane atointani in sutais haukrús,

nane atointani in lalan neu firdaus;

nane atointani in enô neu malinat;

nane atointani in lakat neu tetus.

Lekâ ho mít oe nâlót ka nmapút?

Lekâ ho mít fani naäik kamanokê?

Mlilê alekot lof natból nâko sutais.

He tah onlê usif, tmeup onlê ate!

Kupang–Timor, Funnuâ 2004

Mauthe Hine Namlia

2010-11-29T23:25:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Nenô ma fai ‘natpenen onlê kol’ane,
nasaitan nain neno mnâ ma fai mnâ.
Manas ma ulan neman ma nabaiksok,
nânoinâ ko he mfen mûko ho monit
he mnek kanan sulat ma ‘tuî aäikat.

‘Maus aklimâ es kun ho mâtanem,
laishine ma lolef ka masian kun fa.
Kanan sulat ma ‘tuî ka masos-a mnitâ fa,
muït ma mnaut buâ lo mapanat piuta;
noni neu ‘noinâ ka matekâ mnitâ fa.

Ó, smanaf ma aof amonit, mitnínfa!
Pahe nnaomat, ka nnik fa neu in kotin,
ka nsian fa onentotis, sanaen aî kanbait.
Skola a-njali ‘maus amaneot-atomas.
Es onnane, mauthe amonit naskól.

Yogyakarta, Funhitû 2003

Tamtís ma Tamnoû

2010-11-29T23:12:00.001-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Neno i es tabu ma leku mlilê

fun ok-okê tamtís ma tamnoû

tbi hiti ‘neolaät ma ‘saenlaät

he tpius ma tbait manekat

teik Usî In tetus ma halinat.

Mnahat ma mninut namtisin,

sisi ma ‘makâ namtekenen,

tuâ ma oe mninû matosî,

pules ma seunbanit maäitî,

haman ma hosén mateab,

luluf nok luluf nmafonan,

konif nok konif naëkun,

tetus ma nít namtisinen.

Yogyakarta, Funboës 2004

'Tekâ Metô (Dawan Puzzles)

2010-10-31T01:06:00.000-07:00

Yohanes Manhitu es nabuab sin

Feotnai mesê, bi muit-amasat. Nok nenô in a-nmaet, nok fai in a-nmoin. (Funan)
Bijae mutî natua nbi nefo. Natua nbi nae tala nameiti. (Noâponof)
Ktitî-ktitî, kbolâ-kbolâ. Kanan papa lof maäbut. (Sót)
Bi pan-anet, bi ‘kot-haunoö. Kaisâ mhanet fun nok laso. (Kaunâ)
Bijae ‘teme nbi lalne ninen. Mheili ka okê, mutáp ho besi. (Noke)
Fua bub-anâ, bub-akletî. Ese menu, te biane minonî. (Okâleti)
Solalus boës nnaon nkenan rús. Napeinin rús, sin nua es neku. (Amnaimhutu)
Akaet-abilut, amneikhanaf. Mutní mulali, muloitan sonaf. (Kotkotos)
Namnau ume, in ka nasaitan. Neiki nnao, neu bale-bale. (Panbuü)
Ume mesê nok ní há. Nok manas ní há namtisin piuta. Nok ulan ala ní teun ba. (asu nakmí)

Panat Uab Kuatuaf Nane Neu Sâ?

2010-10-31T00:51:00.000-07:00

Foto: http://www.inspiritinc.com/2010/08/story-from-oecusse.html

Nâko: Yohanes Manhitu

NBi era moderen i, neis-neis a-nbi tonnatun i, atoni lof natoit, nansâ es hit musti tpolin oras he tpaek uab kuatuaf sin a-nbi molok ma/aî tuis (lulat). Atoni humaf i of naneöp nak naomatas (progress) nane namnés nok tapnikan tain sâ-sâ lê ném nâko era (oras) ahunut, natámnok uab kuatuaf, onlê Uab Metô, Tetun-Belu, mhb. Neöp humaf i nmoê atoni namfau nkios neu uab kuatuaf sin on lasi neno unû ini lê (mapaksa he) nabala nok neno unû, kaisâ mamneikî neu neno amnemat, lê musti nâló nâko moët tradisional alekê. Fun neöp onlê i msâ, atoni nane lof nabai sekaumsekau es a-nsinmák he nmeup he npanat uab kuatuaf on atoni lê ka nmuî fa mepu, aî naktapâ/nâpapû mepu neu in aon.

Masi neöp humaf nane lo nmuî, munî i nbi pah namfafau atoni nek’amonit sin namin lalan piuta he npanat sini ‘maus budaya he kaisâ namneuk, ma nane natámnok uab—nete neu teab neöp a-nbi suku-es in monit. Lembaga PBB, onlê Unesco, ntulun he tpanat uab ok-okê a-nbi pah-pinan i, fun nane ‘maus lê musti nmoin piuta nbi to(b) in monit neno-neno. Natuin maneö, mepu panat uab nane ka amolok sin taes-sutaise nmés fa, nane msâ anaäplenat ini, onlê matuï ben es konstitusi nak negara nfe garansi neu uab kuatuaf sin monit masi nmuî uab bian es mapilî ben on uab resmi ma uab nasional. Me kasian, haef namfau hit ka tahín fa, aî hit ka tloim fa he tahín, tak on amolok, hit es-es musti tok ma tatuin he tpanat hiti ‘maus budaya nane henait in kaisâ namneuk.

Sejara aî historia natonan kit, nak haef namfau ben a-nbi negara-es in nanan, a-nmuî politik linguistik lê a-nfe baelsonâ neu uab-es he nmoin namlia, me naëkâ uab bian he kaisâ mapakê, he nanao in namneuk nu-nfin. Neu, in manosê, lablaba aî babaun, nâko pah-pinan in human, onlê lahi nbi atoni human benan aî leke nbi karpet tunan. Lasi humaf i unû a-npoi nbi Prancis, Timor, Selandia Feü, nbi nane dialek aî logat kuatuaf ka napein fa baelsonâ he mapakê a-nbi publik/matâ-matâ (skól, uem’onen, mhb), somak a-nbi umenanan, elaf, lele, ‘nonô, nasi nanan, aî baelkoti bian. Moët kaälekot onlê i naëkâ liänâ-sin he kaisâ natutan beï-naï sin molok lê, natuin maneö, musti mapanat. Nbi Selandia Feü, nmuî batan-es lê matekâ nak “batan amnekut” (Ing: lost generation; Prt: geração perdida), fun sin ka nahín fa molok Maori (te reo Maori). Sekau es naäkâ he namolok uab kuatuaf nane napein siksa (kastigu) aof mâfenâ, onlê tepos-bisot aî tikas-pasat. Me atoin-Maori sin lo nnek sin uab ma namin lalan piuta he npanat. Fun mepu kaäsnasat nane, neno i hit tít uab Maori mapakê es mé-mé, neu tivi, radio, ma koran a-nbi Selandia Feü masi uab Inglés lo fê naheun media tuis ma urusan humâ-humâ.

Munî i nbi pisâ namfafau nbi pah-pinan in nanan, neno-neno nmuî uab (molok) lê alakleö he namneuk nain fun mapnikanen. Fakta i npoi es Papua. Nbi nae, uab an-anâ fauk alakleö he ka mamolok fa ben. Onlê kolo, maunfui, metan, ‘maukâ, ma muït humaf bian, uabe ka napein fa bale ben he naneô bebas. Kalu neno-neno hit tapoi(ta)n loit nifun-natun namfau he thao ma tpanat muït abitin lelmuîfui (kebun binatang) nanan a-nbi kota tnanan he atoinkota-sin nabeî nahín sin, nansâ es hit ka tapoi(ta)n fa loit he tpainoet uab humâ-humâ lê alakleö he namnekunen. Ka nparlú fa he tmoê paän (oöf) he taikan uab-es nâko in amolok-sin, me tmoë he in a-nmoin nabala nbi to(be) tnanan. Henait mepu i nabeï manaob, anaäplenat on amuî kuasa konstitusional ma to(b) on amuîmolok musti nmeup nabuan nekaf mesê ma ansaof mesê he npanat uab, fun nane pahe ini ‘maus.

Lalan Alekot Fauk neu Panat Uab
Nmuî lalan fauk lê nabeî mapakê he tpanat ma tamliab uab kuatuaf. Henait tapein hasil alekot a-nbi mepu i, hit nabeï tpaek tabuab lalan ok-okê natuin hit parlút. Kombinasi alekot nâko lalan humaf fauk i nabeî neik kit hasil alekot.

A. Tafeitin liänâ he namolok uab kuatuaf
Lalan i nabeî matekâ nak lalan natural, fun liänâ-sin nabeî na’ét (nail) natuin ainaf-amaf ma npaek molok nane neno-neno nbi umenanan ma nbi bale bian. Fun umenanan eslê unit an-anleüf a-nbi komunitas nanan, sâ-sâ lê naleok ma namás nabeî ma musti naübon a-nbi umenanan. Liänâ mé lê biasa npaek uab kuatuaf a-nbi umenanan lof a-ntak ma namolok uab nane piuta talantea nânae, fun napein lekat ma ‘noinâ budaya nbi ume. Es onnane, umenanan musti njail sentral budaya (sentrum kultural) neu amnasit ma liänâ ok-okê. Kalu ka ta’úb alekot nâko umenanan, lof susar he in naübon a-nbi monê.

B. Tpaek uab kuatuaf on media ‘noinâ a-nbi skól (skolâ)
Nbi ‘benâ (klas) ahunut (± 1-3) a-nbi skól dasar, uab kuatuaf nabeî mapakê he tânoinâ liänâ-sin. Fun, onlê Unesco nlekan nalali, ‘noinâ a-nbi skól lof masimô lekleok kalu mateab neik uab lê liänâ-sin nahine lekleok. Ntea ‘benâ (klas) amnanut sin, uab resmi nabeî mapakê. Ma kalu nmuî materi namfau ben lê matuï neik uab kuatuaf, in musti mânoinâ on matapelajaran es kun a-nbi skól. Lê i ka feü fa, neis-neis a-nbi Indonesia, fun uab fauk mapakê ben ma njail matapelajaran es kun a-nbi skól. Nbi Jawa, uab Jawa mânoinâ talantea SMA, nbi Jawa Barat msâ onnane. Problem ânaet a-nbi Timor eslê fêka nmuî fa materi namfau neu sâ lê matenâ nak “Buku Pelajaran Bahasa Dawan” aî neu uab bian. Hit tahín, tak buku humaf i ka nmouf ném fa nokaskeken nâko neno-tnanan.

C. Tanoab meuptuis teik uab kuatuaf
Lalan i in otan eslê he ttui (tlul) teik uab kuatuaf. Musti nmuî tuaf lê nateab in neöp ma rasa piuta neik uab kuatuaf henait uab nane nâmau nok sastra tuis, ka ala fa molok natuin fefak, lê ka njail nít fa tuis. Sâ-sâ lê mateab neik tuis nane lof nabeï ntean tuaf namfau ma nkononfin neu bale-bale—nabeï njail aléklalan neu meuptuis neik uab kuatuaf. Mepu i naleok ma npenting he manaob, me haef-haef ekat ânaet eslê baelsonâ he tapoi(ta)n mepu nane he njail buku. Ka mânafâ fa he tapein tulun finansial henait tuis neik uab kuatuaf nabeî mapublikasi ma mabatî neu bale-bale on sumber sastra. Ntomneu lalan humaf i, hit musti tpules mepu ‘naek lê Ajip Rosidi—ameupsastra ‘naek uab Sunda ini—na’úb ma nanaob talantea neno i. Ajib lo ‘takaf alekot neu sastra Sunda. Ka tít fa tuaf lê napnikan he ntek Ajib in kanan kalu tuaf nane namolok a-ntomneu sastra Sunda ini.

D. Tasoin (tatlakab) tuis nâko uab bian neu kuatuaf
Nabeï tapaek lalan amasat i he tâmaub uab kuatuaf teik sastra nâko pah bian, onlê tasoin tuis nâko uab Inglés neu Uab Metô. Natuin lalan i hit nabeî taätî uab kuatuaf in kanan ma hanan, msâ tatonan (talilê) in masan neu pah-pinan. Uab kuatuaf a-njail nete (tlakâ) amaneot neu neöp feü nâko bale bian lê namuin nabeî mapakê he tâmaub ka ala fa uab nane in sastra tuis, me amolok-sin neöp a-msâ. Mepu humaf i ka feü fa nbi Pah Timor, fun un-unû pendeta ma pastor sin (Groothuis, 1915; Middelkoop, ± 1950; Lechovic, 1966) a-nmepun he nasoin Sulat Kninô nâko uab bian (Ibrani, Yunani, Latín, mhb) neu Uab Metô. Munî i hit, batan amunit, nabeî tatutan mepu alekot i teik sonit nâko mepu religius (laistoes) ma sekuler sin. Haefes hit tanaob mepu alekot i ma tproduksi buku namfau teik uab kuatuf, mataf-mataf lof natfei neu uab kuatuaf in manenun ma masan.

E. Tahakeb lembaga (institusi) he nbakal ma namliab uab kuatuaf
Lalan amunit i lo naleok fun hit nabeî tanaob “kuasa” he tmoê mepu humâ-humâ ntomneu bakal ma mliab molok natuin institusi, lê nabuab ahínmolok namfau he nmeup nabuan. Lembaga nane nabeî nanaob program humâ-humâ he ntulun molok kuatuaf mapakê a-nbi bale-bale, neis-neis a-nbi komunitas amolok uab nane. Ameput es-es a-nbi lembaga nane napein tugas ma nanaob misi he nmoê buku aî produk humaf bian neu mliab molok. Produk onlê bukhanfuaf (kamus), buku ‘noinâ, buku gramatika ma humaf bian nabeî mapublikasi he tpanat uab kuatuaf nane in stabilitas a-nbi pah-pinan i.

He tahakeb institusi humaf i ka urusan mânafâ fa. Haef namfafau, nbi bale namfafau, uab kuatuaf sin ka napeinin fa baelsonâ he nmuïn institusi, aî masi alaha klub aî pukan amolok es, fun sin ka nmuïn fa sâ lê matekâ nak “posisi lomî-upaf” (bargaining position). Biasa uab-es he nmuî kun in institusi apanat-anonot onlê i, musti nmuî motivasi mâtanê nâko apaekmolok-sin ma anaäplenat, lê na’úp molok in monit. Me ka haef-haef, faktor ekonomi (msâ politik) es mapakê he tafék tak uabe npalú lembaga aî kahâ. Ate tkios, institusi linguistik fê mahakeb a-nbi Dili, Timor Neonsaet, oras a-nmuî nalail fekat nak uab Tetun he njail uab resmi ma nasional ahunut. Lê i ntomneu motivasi politik.

Neu kalu susar he tahakeb institusi neu uab kuatuaf es-es, umenanan (nok ainaf-amaf ma anah sin on tuaf) musti njail institusi alekôsekê. Institusi an-anâ i namuin nabeï nsounû in “rasul”-sin he neik ma nateab “hanaf alekot” neu monê ma pah amanuat.

Kleö ntomneu kongres uab kuatuaf
Nmalút nok panat uab kuatuaf, haef namfau ben a-nmuî kongres uab a-nbi bale-bale, lê nabuab nain kanan ahínmolok aî ahli sin he nateab sin tenab ma produk a-ntomneu uab kuatuaf sin neu forum amanuat, masi atuinas ka namfau fa piuta. Aktivitas onlê i mapules fun ném nâko lomit ma sinmakat panat uab ini. Me kanan mepu—lê ofmasit nah energi, loit, ma oras namfau—musti ntulun maneö-maneö he uab nane napein naomatas, nane nak kongres es-es namuin musti nfe bukti konkrit neu panat uab, kaisâ in hasil ala njail arsip mafauban neu ahínmolok-sin kun ma ala namasab uembuku (bibliotek). Masi hit lo ttui namás a-ntomneu uab kuatuaf es (teik uab bian), hiti msâ musti tsobal nai he ttui teik uab kuatuaf nane. Nane nak teori musti nanonbon lekleok ma nmatau nok praktek.

He usoup tuis i, mauthe au uteab neu abaca, ak uab namfau namneuk onlê kolo amasat humaf fauk lê namneâ’in nâko nasi nanan a-nbi tonnantun es-es. Masi nasi (‘lamu) ka nmanua fa ben fun atoni nöet hau ka npaek fa soït alekot, mauthe hit tait ma tpanat fini he tsen hau pukan namfau henait kolo natpén (naplél) nabala nbín. Uab kuatuaf es-es lof napein bale ma nmoin nabala kalu hit teik nekak nok nanak tasonâ ma tfene bale nbi hit umenanan, nbi hit kuan-ma-bale. Uabe nak, “hit pah, nane hit aok; hit uab, nane hiti smanak.” Hanaf mesê nok lasi i, ntomneu pah in lutas-ma-talus nok in uab, Garbhan MacAoidh, atuis-es nâko Pah Skotlandia, haefes nasoup in artikel uab Esperanto lê majudul Lingva diverseco (Uab Metô: Uab In Humhuman, npoi nbi majala Monato, halaman 21, edisi Funfanû-Funsiô 2007) neik kalimat uab Keltik, nak, “Tír gun chánan, tír gun anam” (Pah lê ka nmuî fa uab, nane pah lê ka nmuî fa smanan).

Yogyakarta, 24 Funfanû 2010

Ulan ma fnekan kaämsabat

2010-09-30T08:23:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Neno i namán masi ka nmapút fa
manas ném me onlê ka naheun fa,
ka nhoi fa neik nekan-nok-nanan
nbi ton amnanut, ton apetas i.

Ton es-es nok kun in human
ma ton i ini msâ ka namnés fa.
Kalu ka nok fai, lof nok nenô,
hit tít ulan ma tatnín manikin.

Naijane napét, ka nmeot nít fa;
haunoö matel, ka nmolok nít fa.
Ka nmuî fa sonâ he tmoê lele,
penâ-ane lof ka naheun fa bale.

Ulan ka nasón fa, hit ka tpoi fa;
tah ma tiun, hit ka tasnás fa.
Tafnekan he bukae kaisâ luman
he hit ok-okê tasoup funan.

Ton es-es nok kun ini mneikin,
atonîhonis ka nmuî fa pilit
me nmuî lolen he naim lalan
he namlilê piuta nbi in monit.

Tsonlai teu fnekan kaämsabat
ma thuk tahelan taën abalbalat,
tamepan ansaok ma taäikab lolek
nbi oras susar hit lof tasoinok.

Yogyakarta, 23 Funsiô [September] 2010
----------------------------------

Hujan dan harapan nan tak pudar

Karya: Yohanes Manhitu

Hari ini matahari bersinar tapi tak panas

ia timbul namun tak tampak sempurna,

tak menjemur dengan sepenuh hati

di tahun panas, tahun yang basah ini.

Tiap-tiap tahun dengan rupanya sendiri

dan rupa tahun ini pun berbeda.

Kalau bukan pada malam, ‘kan pada siang,

kita saksikan hujan dan rasakan dingin.

Tanah basah, tak kunjung kering;

dedaunan hijau, tak jadi menguning.

Tak sempat kita membuat ladang,

jagung dan padi tak ‘kan mengisi lumbung.

Hujan tak usai, kita tak tinggalkan rumah;

makan dan minum, kita tak berhenti.

Kita berharap, tak kehabisan bekal

agar kita sekalian melewatkan bulan.

Tiap-tiap tahun dengan sifatnya sendiri,

manusia mungkin tak punya pilihan

namun berakal ‘tuk mencari jalan

agar selalu bahagia dalam hidupnya.

Bersandarkan harapan nan tak pudar

dan berpegang teguh pada janji abadi,

menguatkan hati dan menajamkan akal,

di saat kesusahan kita ‘kan selamat.

Tânoinâ Uab natuin Baca Sulat Kninô

2010-09-30T08:05:00.000-07:00

Nâko: YOHANES MANHITU

U’úb tuis i, au he utón maneö ak au ka ‘moê fa tuis i he ûsekê abaca he ntae Sulat Kninô (Alkitab) masi taes nane lo naleok kun he nfene ‘noinâ alekot ma amasat fun nane Uisneno In Aän es matuï ma mapanat he ntanâ lalan monit ini. Salit maneö nâko tuis i eslê he uteab ak natuin taes Sulat Kninô lê matuï neik uab lê hit taim he tahine, onlê uab Prancis aî humaf bian, hit nabeî tânoin’ok he tahín teks in otan (arti) lê malulâ neik uab bian. Natuin taes haef-haef, kalu makoete fê nabala nok kit, hit nabeî tanún hanfuaf namfau lê a-ntulun kit he tamolok (taüab), tbaca, ma nabeî mapakê he ttui babaun teik uab nane. Henait tapein hasil alekot natuin taes Sulat Kninô i, hit nabeï tpaek teknik komparatif—nane nak hit tait tan Sulat Kninô nua ma tanesâ sin. Hit a-tbaca versi uab bian ini ma kalu ka tahín, nabeï tfei versi uab lê hit tahine he taim in otan nak sâ. Fun sonit Sulat Kninô ini biasa ka nsan fa, hit lof tapein teks alekot ma atomas he ntulun kit a-nbi ‘noinâ. Me on abaca alekot, hit musti tbaca lekleok piuta, kaisâ on “matfolo ma luektonô”. Nbi i au ka ukeo fa abaca he njail atafsir Sulat Kninô (ekseget), me nobaha he njail ataes alekot—ateas neik mataf aäikat. Masi atafsir alekot ok-okê msâ musti naübon nâko ataes alekot aî abaca nok mataf aäikat ma neöp amaneot.

Tuis i mamnaitî nâko au monit neno-neno kun. Sulat Kninô (nok tuis Sranî bian) lo ntulun kau haef namfau he uhín uab bian, lê mapakê a-nbi negara matâteme. Ona-tlekâ, nbi ton 2007, au ‘siom Sulat Kninô versi Esperanto ini, Biblio, nâko Ampaer Berhard Eichorn (anggota Komisiita Sacerdoto por IKUE-Freiburg) lê natua es Pah Jerman. Naübon nâko Duminggu (Nenoklei), oras au ‘siom ulail paket nane nâko Jerman, au ‘mulai ‘paek buku nane nbi greja neu au ‘mes kuk. Haef-haef oras au ‘tea greja nanan, au lab-lab ait ma ‘fei teks misâ he aim perikop nâko Fefbelâ Mnâ (Vetus Testamentum) ma Fefbelâ Feü (Novum Testamentum) lê mapakê neu misâ a-nbi Nenônaek nane. Ma haef-haef abaca am uispaere ntae Sulat Kninô a-nbi mimbar neik uab Labit ai uab Jawa, au ‘fei ma ‘tae ‘bi au Biblio. Onlê au ak ulail, sâ-sâ lo namnés, masi feës-feës in redaksi suk naikan kleö. Me nane ka sâ-sâ fa, fun in ka nabainâ/naleün fa teks in otan. Babaun, nâko Duminggu un-unû nane (nbi 2007) talantea oras i, au ‘mulai ‘taken ok Biblio me ka usaitan fa Sulat Kninô versi Uab Metô, Labit, Melayu-Kupang, mhb. Au uneöp ak natuin aktivitas taes Sulat Kninô eik uab Esperanto i, au upein kuk moët alekot humaf nua: (1) ‘tae Uisneno In Aän eik “spirit feü”, ma (2) ûnoin’ok he uhín uab Esperanto—Zamenhof in mepu amasat nane—talantea uhín lekleok, ka ala fa natuin tuis sukuler me tuis agama msâ. Ntomneu sâ lê au unaob i, hit ofmasit tahín, i ka moët feü fa nbi pah-pinan i. Nbi bale bian a-nbi Pah Afrika, Alkurän—atoin-Islamas sin sulat kninô—a-ntulun tuaf namfau he nahín uab Arab, lê ka sin uab kuatuaf fa. Au uäkâ ak hit nabeï tpaek teknik komparatif i he tânoinâ uab namfau. Pules ma seunbanit neu Uisneno—lê a-nfe hine humâ-humâ neu atonîhonis—fun Sulat Kninô matuï ben neik uab namfafau nbi pah-pinan i, es in nabeî mapakê, ka ala fa on Uisneno In Aän me on buku ‘noinâ msâ neu tuaf es-es. Me kasian, haef namfau “‘Maus Amasat” i ala mabelak ma nhias meja nbi keän.

Lo ‘tebes, ka ala fa Sulat Kninô es nabeî mapakê neu ‘noinâ natuin teknik komparatif humaf i. Teks humaf biane (teks sekuler namfafau) msâ nabeî mapakê. Hit nabeî tait teks uab nua ka namfau nâko internet (nbi koran, situs puisi, mhb.) ma tanesâ sin. Tail teu teks uab bian ini ma kalu ka tahín, ta’ét teu ese, neik hit uab. Nane lo naleok ma nfe kit informasi feü. Me in bobot ka ntean fa taes Sulat Kninô ini, fun in otoritas ‘nânae nfin, ma nâko in hit tapein kuk fungsi dobel: ‘noinâ kninô ma informasi.

He tbaca uab pah-bian a-nbi Sulat Kninô aî a-nbi sumber bian, meuptaesulat (baca buku) lo musti manaob kalu tloim he tahín uab pah-bian laba, neis-neis he tahín teks in arti nak sâ. Kalu tloim he ‘ttak tok uab feü es in tuis, hit musti tatakab hit matak nok tuis a-nbi uab nane. Onlê au ak ulail, Sulat Kninô ka Bíblia nane alaha pilit-es nâko pilit namfafau, neis-neis a-nbi tonnatun i, lê naheun nok opsi aî alternatif namfafau neu kit. Nabua nok tuis humâ-humâ neik uab Esperanto, Biblio—es ânaêsekê nâko ok-okê—nabia kau nbi lalan amnanut he ûnoin’ok henait babaun utua au neöp kaähenut i eik informasi pisâ mesê-mesê ma hine kleö-kleö.

Yogyakarta, 5 Funsiô 2010

Ulan Funfanû

2010-08-31T04:21:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Neno i ho mkios kai haef nua ben

ma muskeken meik ho mnemat,

lê kamafnekan fun tabu nfinen.

Ho oras namsoupen neu kai.

Me ho fê mutonom meik popit,

lê ton i in nanan napét nís naijan.

Oras i hai mifnekan kim manas

me ho fê esan he mpoip pah.

Kaiskaisâ ho mupnikan oras,

kaiskaisâ ho nekam namneuk,

es ho mfain oum he mkios kai

masi ho oras makisot a-nfinen.

Kalu ho mmouf ka musnás fa,

kalu ho mkios ka mutuin fa oras,

hai lof ka mihín fa ben he mlek

fun-metô ma fun-petas sin nakat.

Yogyakarta, 13 Funfanû [Agustus] 2010

------------------------------------

Hujan Agustus

Karya: Yohanes Manhitu

Hari ini kautelah melawati kami dua kali

dan beri kejutan dengan kedatanganmu,

yang tak terduga sbab saatnya tlah berlalu.

Bagi kami sudah bukan masanya buatmu.

Tapi kaumasih muncul dengan guyuran,

yang tahun ini begitu membasahi tanah.

Kini yang kami harapkan itu kemarau

tapi kaumasih ada ‘tuk basahi bumi.

Jangan-jangan kautelah lupa waktu,

jangan-jangan kautengah hilang akal,

sehingga kaukembali melawati kami

meski saat berkunjungmu tlah lewat.

Bila kautercurah tak henti-hentinya,

bila kaubertandang tak taat waktu,

kami tak ‘kan lagi tahu menetapkan

batas bulan kering dan bulan basah.

Eropa In Himne

2010-08-31T04:17:00.000-07:00

Tlakab neu Uab Metô: Yohanes Manhitu

NEU EROPA

Aim nai he tsí tabua, aokbiakin,
Aim he ta’él neu ba hiti mlilê,
Noe ma ‘nuüf ka nmuî fa ben,
Ka nmuî fa nakat abatis-en.

Ó, Eropa, hai kuan-ma-bale,
Unû makenat a-nbatis ko ‘ló leüf,
Oras i mauthe he masam a-npín,
Hai ok-okê ho sufam-kaüm kai.

Ho penpene nabuab on olif-tataf
Atoni-sin lê unû makenat a-nbatis,
Ho hukum oras i nabuab-namnoüb
Atuapah ok-okê hanfekat mesê.

Nbi mé-mé nbi Pah’úf Eropa
Tobe nfén ma nhaeknamteuten,
Nekaf feûleko es ma sinmakat-es
Neu nekmesê-ansaomesê es nanón sin.

Nbi hukum in kinit-ma-hafon,
Hai lof a-mmoni mbi dame.
Hai supat in hanan eslê i:
Pah mesê ma uaf mesê.

I tlekâ neu pah-pinan,
I arah, i eslê lalan:
Atonîhonis nobâtemen,
Nmonin nbi dame ma mlilê.

----------------------------
Terjemahan Indonesia: Yohanes Manhitu

UNTUK EROPA

Mari bernyanyi bersama, kawan-kawan.
Mari rayakan hanya kegembiraan kita,
Tiada lagi sungai, ataupun gunung
Tiada lagi batas di antara kita.

Oh, Eropa, kampung halaman kami,
Dahulu kauterpecah-belah begitu lama,
Kini biarkan keelokanmu bersemarak,
Kami semua adalah anak-anakmu.

Panjimu menyatukan sebagai saudara
Mereka yang telah diceraikan perang,
Hukummu sekarang menyatukan
Segenap warga seia-sekata.

Di seluruh Benua Eropa
Rakyat kini telah bangkit,
Dituntun suatu perasaan terbaru
Dan kebulatan tekad untuk bersatu.

Di bawah perisai hukum
Kami ‘kan hidup rukun dan damai.
Demikianlah sumpah kami:
Satu tanah air dan senasib.

Ini teladan bagi dunia,
Ini arah, inilah jalan:
Seluruh umat manusia
Hidup dalam damai, dalam suka.

Onlê oe asait nae

2010-07-31T09:50:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Ta’ét oe asait nâko fafon nae

lê napein lalan piuta he nsai

talantea in balesnasat es nae,

es amnesat, ma nabuabon.

Ka haef mesê fa hit ka tahín fa

hit tém tâko mé ma he tnao on mé.

Hit onlê anaolalan akikû es nae,

es pahe usan, ka nahín fa lalan.

Hit tatanab nekak ma taim taes

neu totis lê naheun hit neöp.

Tkios oe asait nâko fafon nae

lê napein lalan piuta he nsai.

Lalan natfai piuta es hit matak

me hit nekak es fê maëkâ kun.

Lekâ nekak natsoi ma nakninô,

sâ-sâ lof natonon ma njail enô.

Yogyakarta, 31 Funhitû [Juli] 2010

---------------------------------------------

Seperti air yang mengalir itu

Lihatlah air yang mengalir dari atas sana

yang selalu temukan jalan ‘tuk mengalir

sampai di peristirahatannya di sana,

di tanah yang datar, dan berkumpul.

Bukan sekali kita tak mengetahui

titik tolak dan tujuan perjalanan kita.

Bak kelana yang lagi tersesat di sana,

di tengah pulau, tak tahu mau kemana.

Kita bertanya-tanya ‘tuk menjawab

pertanyaan yang memenuhi benak.

Lihatlah air yang mengalir dari atas sana

yang selalu temukan jalan ‘tuk mengalir.

Jalan senantiasa terbuka di depan kita

tapi hati kitalah yang masih tertutup.

Tatkala hati terbuka dan jadi bersih,

segalanya ‘kan muncul dan jadi pintu.

Au utuin Ho lomit alekot

2010-07-31T09:41:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Nbi au nekak nanan amâlelat
Ho lomit alekot napein kun bale
ma in manenun es a-ntulun kau
he Ho salit amasat nane natonon.

Nbi au lolek makukê lê fêka nanés
Ho tenab amaneot-amnatus esan
ma nhones neöp bian neu monê
henait alekot-amasat es natua.

Nbi neno mnanû ma fai mnanû
au uäitî haeke ma ‘lak mânafâ
fun Ho lomit es a-nfe neu kau
kanan hâtanes he au ‘maspeit.

Nbi lakat utuin tasi ma naijan,
au ufnekan he Ho lomit nabala
ma njail neu kau, Ho atuinas i,
lê naim he natuin Ho lomit piuta.

Yogyakarta, 31 Funhitû [Juli] 2010
--------------------------------

Kuturuti kehendak baik-Mu

Di dalam hatiku yang tak lapang ini,
kehendak baik-Mu temukan ruang
dan dayanyalah yang menolongku
agar maksud indah-Mu jadi nyata.

Di benakku yang muda, belum bernas,
ada gagasan-Mu nan baik dan matang
dan ia halau keluar pikiran yang lain
agar yang baik dan indah mengisi.

Di hari dan malam yang panjang,
kuayunkan langkah dengan ringan
sebab kehendak-Mu yang memberiku
segala penguatan supaya kuberdaya.

Di langkah menyusuri laut dan daratan,
kuberharap agar kehendak-Mu tetap
dan nyata bagi aku, pengikut-Mu ini,
yang terus coba turuti kehendak-Mu.

Unón hanfuaf nâko beï-naï sin uab

2010-06-30T09:38:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Au unón hanfuaf nâko uab amasat
lê nâko un-unû mafiniben neu kau
oras au fê aen ú-aum kuk on liänâ
lê in neöp fê onlê lele kamasenâ.

Neno i au unón hanfuaf anesat
onlê aleif-ane amakoet-es kau
he usaeb neu lopo lê matekâ
nak lopleü neu ‘balê maüpâ.

Tala leku i au he ‘jail apanat
neu hanfuaf ok-okê ma ‘nau,
ma upán fini lê musti masenâ
henait afé-fini kankin matekâ.

Masi nuüf ma tasi nfanin nakat
me nbi au nekak, au fê umnau
molok lê mafinib neu kau, liänâ
lê musti natutan nâko ainâ-amâ.

Yogyakarta, 9 Funnê [Juni] 2010
---------------------------------
Kususun kata dari bahasa leluhur

Kususun kata-kata dari bahasa indah
yang sedari dulu tlah diwariskan kepadaku
saat kumasih bocah yang berlari kian-kemari,
yang angannya ibarat kebun tak ditanami.

Hari ini kuhimpun kata-kata yang bernas
seperti seorang pemanen padi yang rajin
‘tuk mengangkut ke lumbung yang disebut
lumbung keramat untuk benda berharga.

Hingga saat ini kuingin jadi pemelihara
bagi semua kata dan mengumpulkan,
menyimpan benih yang harus ditanam
agar nama para pemberi benih dikenang.

Walaupun gunung dan laut membatasi
namun di hatiku, aku masih mengingat
tuturan yang diwariskan kepadaku, anak
yang harus melanjutkan dari ayah-bunda.

Feukrekorder

2010-06-30T09:24:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Anin nâbaë nbi feku nanan

lê au ‘feku ma uktitî piuta

utuin amonet amanuat

oras hunne namlia okê.

Masi au ‘fube ka uhelan,

in hanne nafeus nanoeba

neiki mlilê neu anenat

lê ném nâko in tofas.

Feku amasat ma alumat

mamneikî neu bale-bale.

Oras mafuü nbi neonmabê

mnasî-munif natnín sailumat.

Noemuti-Timor, Funnuâ [Februari] 2010

------------------------------------------

Rekorder

Angin bermain di dalam seruling

yang terus kutiup dengan alunan

menyusuri padang yang luas

ketika rerumputan lagi subur.

Walaupun ia kutiup perlahan,

bunyinya tetaplah nyaring

dan menggembirakan pendengar

yang baru habis menyiangi rumput.

Seruling yang indah dan merdu

yang dibawa ke mana-mana.

Tatkala ditiup di sore hari,

tua-muda rasakan merdunya.

‘Bi neno-tnanan

2010-05-27T13:10:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Noknokâ i ‘bi neno-tnanan
ka tít fa sâ-sâ es namás,
alaha nope es nâlae,
mutî onlê abâteme.

Hai mimfau mbi ‘tokô,
es-es nok kun in balan.
Au usaitan pah Timor
ma ‘lak eu pah Jawa.

‘Bi neno-tnanan amanuat,
onen mateab neu Apakaet
he aominâ-aoleko piuta
ma ‘tea bale mafnekan.

Lion Air, Funtenû [Maret] 2010

---------------------

Di tengah angkasa

Pagi ini kuberada di angkasa
tiada sesuatu pun yang indah,
hanyalah awan yang melayang,
berwarna putih laksana kapas.

Kami banyak, duduk di kursi,
masing-masing ditempatnya sendiri.
Kini kutinggalkan Tanah Timor
dan menyeberang ke Jawa.

Di angkasa luas membentang,
doa dipanjatkan kepada Pencipta
agar kusehat walafiat selalu
dan tiba di tempat tujuan.

Neontolas Kninô

2010-05-27T12:50:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Nbi neno ‘naek amasat i
nbi pah-pinan nfunamnatéf
tosranî-sin ok-okê nabuan
neu Ahaot-Afatis In elaf.

Nekaf alekê he makninô,
toes kaämepat he mahelan,
futus akonel he mamepan
nbi Akuasat-Akubelan In matan.

Nâko tolas in un tala msoupun
mataf ma lukef onlê abeät.
Mataf na’ét neu In human,
lukef natnín neu In aän.

Roti mabatî ma sin nahan,
nâko piala mesê sin ninun.
Nane eslê mnahat abalbalat,
nane eslê mninut abalbalat.

Lekâ tolas kninô namsoup
ma ‘tulû-tnatas mateaben,
es-es a-nhelson neu monê
ma nfain kun neu in ume.

Kefa-Timor, Funnuâ [Februari] 2010

-----------------------

Hari Pertemuan Suci

Pada hari besar yang indah ini

di seluruh penjuri dunia

segala jemaat berhimpun

pada perayaan Sang Penjamu.

Hendaknya hati bernoda disucikan,

iman yang goyah diteguhkan,

ikatan yang kendor dikuatkan

dihadapan Sang Penguasa.

Dari awal hingga akhir pertemuan,

mata dan telinga tetap terjaga.

Mata memandang wajah-Nya,

telinga menyimak firman-Nya.

Roti dipecah dan mereka makan,

dari piala yang satu mereka minum.

Itulah makanan yang abadi,

itulah minuman yang kekal.

Ketika pertemuan suci itu usai

dan persembahan telah diberikan,

setiap orang beranjak keluar

dan pulang ke rumahnya sendiri.

Nuän Fatu Sinai(n)

2010-04-30T11:26:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Au ‘nen nuän i nâko au amnasi Simon PetrusTunliu ma atoni sin a-nbi Kuan Kiubukif. Nuän Fatu Sinai(n) i nuän a-ntomneu fatu ‘naek mesê, onlê bnoko mesê lê munî i nabeî tapene nbi Tais-Bifé (Selat Ombai) nanan nâko bale mesê kanan Fautkenfuâ, npaumak Nitib, ai nabeî tapene nâko Baoknan, kota ‘naek Kecamatan Nitibe ini (oras Indonesia in plenat), nbi Pah Ambeno, Timór Lorosaee. Nuän i nnao nkon kuan-kuan a-nbi Pah Timor, nneis-neis neu sekau es lê nahín laistakanab (etus ntomneu pah).

Nuän i nak on i: Afi un-unû, nmuî ‘nuüf nua naketin (nmapaumakan) nbi bale mesê npaumak nok ‘Nuüf Mutis. Tobe nbi ‘nuüf nua’in nane ukin a-nfua nuüf nua aketsin nane ton-ton, nbi oras senat ma oras bian. Me muït lê malolô a-nbi fuat neu ‘nuüf nua in nane ka namnés fa: neu lê ‘nuüf ese (kanne ka matekâ fa) tob sin a-nlolon fafi ma bijae(l), me neu ‘nuüf lê kanne Fatu Sinai(n) in ka napein nit fa fafi.

Nbi neno mesê onnane, Fatu Sinai(n) (aî ofmasit in tuan) ném neu lê ‘nuüf ese ma natone neik neksusal nak: «Ho muleok neu tobe nlol ko fafi ma bijael ton-ton. Au lo sin a-nlol kau ‘bib-haemenû haef-haef. Ton i kalu sin a-nlolon ntein kau ‘bib haemenû, au lof aenkuk eu tasi nanan.» “Nuüf lê ese ka nak fa sâ-sâ, in nekne msâ namleû. Tone ntea ben onnane, tobe nbi pah nane, neman he nlolon ma nfuan onlê haef-haef. Onlê ton afintin, sin-a-nlolon fafi ma bijael neu lê ‘nuüf ese, ma nlolon ‘bib-haemenû neu Fatu Sinai(n). Es nnane, Fatu Sinai(n) nak oras nane in musti naen neu tasi nanan, natuin in hanfekat.

Oras fai natnan onnane, tomas atoni-sin, le’ a-ntokon nbi kuan lê a-npaumak Fatu Sinai(n), ntupan fininen, ‘nuüf nane natnô ma nnao babaun nâko in balan. Naskek onnane te, maunnai-es a-nkokleô on i: “Koklêleöoooo……………lem tasi…………..Koklêleöooooo…………lem tasi.” Mauntuafe nfen ma nakain manu nane nak: «Hus…….mëeee meokalâ………maun-alaut.» Npaumak he nmeu ben, manu nane nkokleô haef s a-ntein onlê lelo: “Koklêleöoooo………lem tasi………….. Koklêleöoooo…………lem tasi…………………….”

Maun tuafe npoi he nakain manu akokleöt nane, me nbi oras nane in naskék nâtataï ma nkoâ, fun oras nane sin a-nbin tasi nanan ben. Atoni bian lê a-nfenan msâ namtaun oke-okê ma ntofnok fun sin ka nlaenan fa maunnai akokleöt nane. Kalobes onnane kuane nlem neu tasi. Alaha bifé mnasi mesê es a-nlakan fin neu tasi biane nok in manu, lê nasaeb neik in tuan.

Atoni nbi Pah Timor a-ntek Fatu Sinai(n) in lalan he neu tasi nak Noe Besi, fun noe nane nmoin ma nsai piuta. Noe nane in ninen naheun nok aenöek. Ma munî i njail nakat neu Indonesia nok Timor-Leste (Timor Neonsaet). Oras au fê a-‘bi SDN 7 Kiubukif, hai mnao mpeknik aithe haef nua mbi noe nane in ninen.

Nuän i he 'tebes aî kahâ, alaha Uisneno Amoët ma Apakaet kun es nahín in maneon.

Yogyakarta, 9 Funnuâ, 2002

Sugéng ma Yufen

2010-04-30T11:13:00.000-07:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Etus tuktukâ i npoi nbi Yogyakarta. Nmuî mahasiswa-es kanan Yufen. In atoin-Maumere, Flores. Nâko nasoup SMP nbi Maumere in natutan ini skol SMA nbi Irian Jaya, es munî i matekâ nak Pupua. Oras i Yufen a-nkulia es akademi informatika mesê es Yogyakarta. Etus i nak on i.

Fai-es onnane, nmuî onen uempenef atoin-Katolik sini nbi ume-es a-nbi bale mesê kanan Minggiran. Uemtuaf nane nâko Jawa, ma kanan atuin’onen nane msâ namfau nneis es nâko Jawa. Onlê hit ok-okê tahín, nbi Jawa atoni-sin naüaban neik sin uabe kun. Es onnane, hit atoni tâko monê (pulau bian) lê ka tahín fa uab nane, lo tasuspok ‘tebes. Lo nmaneo, sini msâ nahinan uab nasional, uab Indonesia (Labit), me uab nane ka maüabâ fa neno-neno; alaha nbi oras-oras resmi.

Yufen, lê ném neu onen uempenef nane nok in aonbian kanan Hiro, ntám natuin pukan bian lê a-ntamanen neu ume nanan. Oras sin a-ntaman onnane, sin a-nmanaä’nimaf es nok es. Atoin-Jawa sin lê a- nmanaäa‘nimaf natae sin biakin nak: “Sugeng, sugeng”. Yufen in naneop nak sugeng nane kanaf aî fam, es onnane oras in nsalamat bifé Jawa es, in ka natae fa bifé nane nak sugeng, me in natae nak Yufen (ntek nafanî kun in kanan).

Oras nane, Yufen in ka nak fa sâ-sâ, me Hiro napán manit a-nbi nekan. Oras onen nane namsoupen, ma sin a-nnaon nfanin neu sin kos, Hiro nmain natuin lalan. Yufen, lê ka nahín fa nansâ es Hiro nmain neu sâ, natoit nak: “Hiro, nansâ es ho mmain mûsek’om?» Hiro nak: «Au ‘manis ko»

“Ho mmanis kau?”, Yufen natoit.

“Hao au ‘manis ko.”, Hiro natae.

“Me ho mmanis kau neu sâ?”, Yusuf natoit.

“Sugéng nane nak sâ?”, Hiro neiki nsobal Yufen.

“Sugéng nane atoin-Jawa in fam”, Yufen natae onnane.

“He…..he…..he……he……i lo nlucu tebtebes, Yufen.», Hiro nmain me Yufen namkoa baha.

Sugéng nane nak selamat.», Hiro natonan Yufen.

“Aduh……au ‘san ulaljen. Etun bifé lê au ‘masalamat okne nmain kun.», Yufen a-ntofnon.

Mabê nane, oras sin a-nnaontean sin kos, sin fê a-nmamanin. Ma, oras au ‘nao eu sin kos ma sin natonan kau etus i, hai ‘mani mtein.

Yogyakarta, Funnuâ 2002

Hit Nabeï Tmoin Tabalbál a-tbi Pah-pinan tbi Malinat Nanan

2010-03-29T00:21:00.000-07:00

Hit lof tatenab tak hit ka tmuî fa fnekan he tmoni tbi pah-pinan a-tbi malinat nanan, masi ka ‘lo fa. Menas, mnasit, mnahas, maufinu, neka mtaus ma suseb haef bian a-nmoê monit i naheun nok susal ma nukat. Me nmui hansukit alekot namfau he ttoe, fê nmui lalan (= lanan) manuan lê neik kit neu monit abalbalat a-nbi malinat in nanan.

Hansukit humaf sâ es nane? Hansukit ahunut, Usineno Akuasat a-nmoê pah-pinan naleko 'tebes neu kit ok-okê! Oke-msâ, nbi Sulat Kninô, sulat kninô ahunûsekê ma lê atoni namfau ntoe neun(e), Usineno ntaën nak: Atoni amaneot sin lof a-npal pah-pinan okê a-nmoin piuta nbi in nanan.” Mazmur 37.29

Hit tahín, Usineno, lê es Akuasat Aneisitkun nabeî’ natís salit i. Natuin in maneone, Ini msâ ntaën he naneuk kanan sâ lê napoin susal (= susar): In lof a-nnoes nain nú akuat nâko atoni sin matkin, ma ‘maten lof namneuk; lof ka nmuï ntein fa susal a-ntom neu ‘maten, fun kanan lasi ahunut ma amnát lof namnekun.” Wahyu 21.4

Asonit neu Uab Metô: Yohanes Manhitu, Funnê 2002
Mamnaitî nâko Internet, me situs nane ka tite fa ben!

Uisneno Natae Ho Onen

2010-03-29T00:11:00.000-07:00

(Matt. 7: 7-11)

"Mtoitnai, ma Uisneno lof a-nfe ko; maimnai, ma lof ho mupein; mlennai, ma nesu lof natfei neu ko. Fun tuaf es-es lê naim, napein ma tuaf es-es lê a-nlen, nesu lof natfei neune. Nmuî tuaf lê a-nfe fatu neu in anah, kalu in a-ntoit roti (uttunû), aî a-nfene kaunâ kalu i a-ntoit ikâ ka? Neu kalu hei lê miheun mok maufinu mihín he mfe alekot neu hei anah-sin, saäntein hei Amâ abit neno-tunan! In lof a-nfe alekot neu sekau lê a-ntoit neuNe”

Yohanes Manhitu, es nasoni neu Uab Metô

Klei-es a-‘bi Kota Sari

2010-02-16T00:08:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Neno i klei-es a-nfinen

Ma au fê es kau kota i

Lê neno-unû au ‘finin ani

He ‘tean Tais-Bifé in ninen.

Munî i oras alekot nemen

Ma au unetboken he uhine

Masi fêka nabeî fa utua ‘bine.

Oras i in ka baelbute fa ben.

Fai i klei-es a-nfinen

Ma au fêka ‘fain kuk fa.

Es kau kota lê in kanan Kefâ,

Au ít ma ‘nen suk namfau ben.

Kefa-Timor, 12 Funmesê 2001

Sâ-sâ Matel Okê

2010-02-15T23:56:00.000-08:00

Nâko: Yohanes Manhitu

Meu mé-mé kalu ho mupén,

Sâ-sâ lo matel okê kun

Oras oefát fêka namsoup fa

Ma haunoö-sin fêka nmeton fa.

Meu mé-mé kalu ho mu’ét,

Sâ-sâ lo namlia okê kun

Oras oe-ulan fê napét pah

Ma penâ nok ane fê nok punen.

Ho lof mít onnane nbi Timor.

Masit nâko beï-naï sin batan

Talantea eke amunit i in tabun,

Matel mafnekan ka nasoup fa ton.

Kefa-Timor, 12 Funmesê 2001