Wednesday, May 28, 2008

Kleö ntomneu Radio ma In Fungsi

Nâko: Yohanes Manhitu

Sekau es fêka nahín fa radio? Masi ka tmuî fa radio, hit ok-okê lof tahínen nane sâ. Teik hanfuaf tuktukâ-palpalâ, radio nane eslê alat aî beishanaf he tateab hantonas (informasi) neu bale-bale natuin gelombang elektromagnetik (gelombang humfes es neno-tnanan lê nabeî nafinib hanaf lê ném nâko radio). Neis nâko in fungsi on alat he tateab hantonas humâ-humâ, radio msâ nabeî mapakê he tbait ma tfé hiburan (acara mlilê) ma hine humaf namfafau neu atoni bian nbin bale paumakâ aî ‘loö. Nmuî acara namfafau lê nabeî mapoin ma mateab natuin beishanaf kanan radio. Ka on fa tivi (televisi) lê nmuî hanan ma gambar natuin in layar, radio nmuî alaha in hanan. Es onnane, ka nmuî fa hanfuaf “akiosradio”, me nmuî hanfuaf “anénradio” aî “atnínradio” ma “asinmákradio”.

Nâko un’unû (oras radio mapakaë malalî) nmuî anénradio namfafau nbi pah-pinan i, esan bale-bale, nâko pah moderen talantea pah hufui. Nbi neno unû fêka nmuî fa radio an’anâ (lê nmânáf ma nabeî mafitî aî mahukû, matekâ nak “radio transistor”), es onnane radio-sin mabelak nbi ume, nbi kele/peti ‘naek es. Me namuin onnane, ahli-sin nmoê nan radio an’anâ namfau ma ntulun anaolalan-sin lê nsimakan he nnen radio. Nbi mé-mé sin natninan radio ma napeinin informasi humâ-humâ, masi sin nbi nasi nanan aî ‘nuüf tunan. Radio lo nmoê tuaf namfafau onlê ka nasaitan fa kota masi sin esan kuan aî tasi-ninen, nbin bnao-tasi tunan nbi tasi tnanan aî nbin naijametô fafon.

Biasa hantonas lê mateab natuin radio neik uab humâ-humâ. Radio anaäplenat biasa npaek uab nasional he nateab hantonas neu negara nobâtemen, neu to(b) ok-okê. Me naik nâko nane, ini msâ npaek uab pahbute (baelmatâteme) he nfé siaran neu negara bian ntomneu negara nane (natuin siaran internasional). On tlekâ RRI (Radio Republik Indonesia), masi in biasa nfé siaran neik uab Indonesia, ini msâ nmuî seksi siaran uab bian, onlê uab Inglés, Spanyol, Prancis, ma uab bian. Natuin siaran humaf i, pah Indonesia in lisan alekot (lê mapanat lekleok piuta) mateab neu pah bian henait sin nahín atoin-Indonesia sin monit.

Naik nâko radio anaäplenat, nmuî radio lokal onlê RPD (Radio Anaäplenat Daera) ma radio soasta bian. Fun sin soasta, sin nfé siaran namfau neik uab lokal – uab lê mapakê nbi daera. Nbi bale lê atoin’amfaut namolok uab mesê, onlê uab Jawa, Sunda, aî Bali, siaran namfau mateab neik uab nane heniat to-amfaut nahín arti nâko sâ lê mateab neu sin. Me nbi bale bian lê nok uab lokal namfau leüf, onlê Kota Kupang, alaha uab Indonesia nmés es biasa mapakê.

Tala neno i au fâka uhín neu program radio neik Uab Metô nmuî en aî fêka (es Kupang, TTS, TTU, ma Oekusi-Ambenû). Nbi kabupaten-sin lê npaek Uab Metô, au utenab ak musti nmuî program kusus neik uab i. I ka nak fa henait atoin’amfaut nahín maneö sâ lê mateab natuin beishanaf nane, me msâ henait uab i nabeî nmuî in wibawa nbi tob in matan oke-msâ henait in mapanat piuta on ‘maus budaya mesê.

Masit hit tahinen tak munî i, nbi era internet, program radio namfau es mateab natuin situs-web humâ-humâ. Biasa in hanan nmeu neisin radio biasa ini. Me he tapein siaran nane, hit musti tasoin nâko situs-web radio-es ini. Masi onnane, fêka nmuî fa radio namfau es npaek program internet i. Saäntein neu siaran radio neik Uab Metô lê nabeî tapeini nbi internet, hit musti tpao ma tpao ttein tala nokâ-sinê nmuî salit ma nekaf alekot neu mepu humaf i.


Yogyakarta, 28 Funnimâ 2008

No comments:

Hanfuaf Nonô Fauk ntomneu Uab Metô

Natuin laistenab nak Uab Metô, lê a-nmuî kanaf humaf bian onlê METO, UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, TIMOR, TIMORESE, TIMOL, TIMOREESCH, TIMOREEZEN, DAWAN, TIMOR DAWAN, RAWAN, ma humaf bian (sumber: taklik teu i), ka nnès fa nâko tuaf 0.75 juta (baca: nol koma juta bôhitumním) es naüabe (= namolke) (sumber: the Indonesian Heritage, Language and Literature, 1998) nbi kabupaten (distrik) teun nok dialek (logat) humâ-humâ, au utenab ak uab i musti napèn hormat ma mateab neu pah-pinan nfunamnatéf. Au 'bèt an kanaf UAB METO fun in es mapakê namfau nnèsi nbi Pah Metô. Kanaf teun lê, natuin au tenab, nebè' mapakê msâ eslê UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, ma DAWAN.

Kanaf DAWAN nane kanaf “matâteme”, fun fêka tít fa tuaf es nahín (kalu au ka 'san) lekâ kanaf nane nemantea atoin-Metô sin luekkin ma in nâko mé. Tuaf aüab Labit (= Uab Indonesia) sin, natám nok atoin-Metô sin kuk, onlêhe npaek tekas BAHASA DAWAN he nlekan neu UAB METO. Au uäkâ ak atoin-Metô namfau ma atoni biakini msâ a-nkios nak kanaf DAWAN nfain-on tekas Labit neu kanaf UAB METO. Lê i nebè'i nfain alasan nansâ es tekas i mapakê a-nbi bale-bale. Lasi i nabè'i ntom nak oras tuafes a-ntek kanaf aî tekas i, tuafes aî tuafin lê namolok nokne lof nalulub neöp neu Uab Meto aî neu atoin-Metô. Natuin hanaf i, natuin au lomit, 'bèt an kanaf nua in lê i nfain on judul neu blog i, nok tuis DAWAN nbi 'takaf nabit.

Tabê ma pules nâko blog tuaf,

Yohanes Manhitu

ymanhitu@ymail.com

Yogyakarta, 14 Funboësamnuâ 2007