Wednesday, January 16, 2008

Tasaitan Museum Uab Amates

Nâko YOHANES MANHITU*

Uab amates nane sâ? Nane uab lê namneuk nâko kanan uab-tuaf sin tnankin. In ka mamolok fa ben on alat komunikasi amonit. Kalu tuaf-pukan nane nmuî in tuis, in uab lof nabala nbi in tuis-sin. Me kalu ka nmuî tuis, neu in lof namneuk nunfín, ma ka mapalolî fa ben. Faktor sâ es nabeî nanekun uab-es? Faktor amleü’sekê (ekstrim) eslê ‘suät aî mleü, onlê nainunus, tsunami, makenat, loltópukan (genosida), mbt. Naik nâko nane, situasi politik ma to(b) in sinmakat amnekut msâ nabeî naneuk uab. Onlê he tâmaet atoni, nmuî lalan humaf namfau he taneuk tain uab-es. Jared Diamond (nbi in tuis majudul Speaking with a Single Tongue1, Tamolob teik Uab Mesê) natón nak a-nmuî lalan langsung nua he tâmaet uab-es: (1) tâmaet tain amolok ok-okê nâko uab nane. (2) thâmuî (tsiksa) kanan tuaf amolok uab nane. Ntomneu faktor nomer mesê, in a-nfe tlekâ neu onmé kaesmutî Kalifornia, Amerika-sin, nâmaet uab Indian Yahi antara ton 1853 ma 1879, ma onmé anaäplenat Inglés-sin naneuk uab kuatuaf a-nbi Pah Tasmania antara ton 1803 ma 1835. Ma ntomneu lalan nomer nua, in a-nfe tlekâ neu onmé anaäplenat Pah Amerika ini nmoê he naneuk nain uab kuatuaf fauk a-nbi Amerika Utara.

Aim he tkios faktor abitin fafon i mesê-mesê. Kalu taneöp a-ntomneu tsunami lê a-ntoman Pah Aceh nbi ton nua afinit (Funboësamnuâ 2004), hit masit lof taäkâ tak uab aî dialek (logat) fauk namnekunen, fun uab-tuaf a-nmaten, aî naen nasaitan sin kuan oras mleü nane ntoman (nalail) sin. Akâ nane lo ntom. Lablab, oras tais-asaet ma nainunus amneik-tuaf nane nfin, Kompas nteknan uab fauk amnekut nane. Oke-msâ, kalu hit tamnau noe-asaet a-nbi oras Naî Noh (Nuh) a-nsae neu b(a)nao, hit lof taneöp tak uab fauk a-msâ lof namnekun (namneâ) nbi oras nane, fun oe asaet nalemab nain uab-tuaf namfau. Me ntomneu lê amunit i, hit fê a-tpalú he takhain (thain) data namfau ntein helê tamolok.

Ntomneu situasi politik, hit ok-okê tahín tak haef namfau situasi humaf i neiki mleü ‘naek neu uab-es in monit. Ate hit tamatab lasi i. Nbi ton 1788 – fê natuin Jared Diamond in hantonas –, oras atoin-Eropa fê nemantean, atoin-aborijin2 abitin Austarali nmuî uab humaf 200. Me neno i ala 100 es fê mapakê. Neiskin esan mé? Namnekun! Fun sâ? Fun uab Inglés (Ingris) es nakalab sin. Kalu he tpiô nâko tonnatun ahunut (nbi abad 4-ini), oras atoin-Roma nemantean pah pisâ fauk a-nbi Pah-úf Eropa, topukan namfau es-es nok kun in uab. Me kalobes (ka ‘lo fa) onnane, ala uab Latín to-amfaut (lingua vulgaris) – ka atoin-askolat sini (sermo urbanus) fa – es mapakê on uab masimô (uab pah) a-nbi pah pisâ ‘naek nane. Uab Latín lê matekâ ahunut i namuin nahonis uab Latín moderen (uab romawi), eslê uab Spanyol, Prancis, Portukis (Portu), Italia, mbt. Talantea munî i hit fê tít negara Afrika bian es a-npaek natutan uab Eropa fauk ma uab Arab he nanaoba plenat, to(b) in monit, ma kanan naobaplenat (administrasi) nbi sin negara-sin. Kalu onnane, uab Pah Afrika-sin esan me? Mapakê ka kahâ? Mapakê piuta, me fê namfau es mapakê ala nbi umenanan (fomili nok fomili), kuan, ‘pasâ (sobâ), ma baelkoti bian. Nmaneo, nmuî uab-uf nua – Swahili3 ma Hausa – me uab matâteme nkuasa nneisin sini. Neu lekâ uab matâteme-sin lof masekâ neik uab nâko Pah Afrika? Ka tahín fa lekâ nanait amasat i natisbon neu sin.

Faktor amunit lê au ‘tek ulali eslê to(b) in sinmakat he npanat in uab. Faktor i haef namfau nmataul nok faktor ahunut – situasi politik. Uab-es in monit a-nsonlaiton neu in amolok-sin sin lisan ma sinmakat. Kalu sin namlilê (nmalinan) he npaek uab nane piuta, kaisâ tamtau, uab nane lof namlia nabala. Me kalu haefes hit tabai hit uabe on uab kuan, uab tuaf ka askolat, uab afoltuis, aî on uab-es teik tekas ka amasat bian, neu tpao baha ini mnekun, fun in a-npaumaken. Natuin au tenab, uab es-es nane topukan ok-okê ini ‘maus kultural. ‘Maus neu to(b) ka ala fa sin loit, mnatû, noinmutî, iunleko, ‘pik-unû, aulnoni, aptais aklimâ, muït, uemfatu, ma humaf bian. Hit uab nane hit identitas! Onlê KTP. Ma natuin uab, hit nabeî tahín to(b) aî tuaf-pukan-es in monit ma lisan. Tatlekâ, hit lof ka tahín fa atoin-Metô leko-leko kalu hit ka tahín fa sin uab (Uab Metô). Nane fun “smanaf” amaneot nâko atoin-Metô eslê in aub. Es onnane, ala natuin uab, hit nabeî taim he tahín leko-leko tuaf-pukan-es in “smanan” lê a-nfe monit neu in aon-nonon (aon-taün).

Nmataul nok lasi i, aim he tkios Uab Metô (Uab Dawan4) in monit neno i. Natuin Grimes5 (nbi ton 1997), nmuî tuaf 600.000 es a-npaek Uab Metô. Ka tahín fa neno i total i nsae, ka nsaun. Msâ ka tahín fa apaket amfaûsekê ném nâko dialek (logat) mé. Neno unû, ka tahín munî i, Uab Metô mabandu (matalâ) a-nbi skól (skolâ). Liänaskól (liänaskolâ) sekau es namolok uab i musti napein kastigu (hâmuït/siksa). Es onnane, liänaskól-sin babaun nasaitan sin uab a-nbi skól ma npaek uab Indonesia (Labit) nmes kun. Nbi monê, kalu naëuk (natéf) sin kulu (guru) aî tuaf maäptaikase bian lê nahín Uab Metô, sin naüaban Labit. Neu, nanao sin nasaitan sin uab. Sin bian, masi nbi ume namolok Uab Metô, nbi monê ka nlomin fa he npake fun namaebok kaiskaisâ atoni bian nak sin nak atoinkuan, aî tuaf ka askolat. I ka nak fa nak hit he tasaitan aî a-tpenan Labit (Bahasa Indonesia). Ka on fa nane! Nane hit uab nasional. Hit musti tpanat ma tpake piuta, fun in es a-nfut-namepan kit nok hit olif-tataf a-nbi Pah Indonesia nanan. Amaneo-te eslê tpaek uab ok-okê natuin sin tabu ma bale. Bifé sekau es he natai bikini (aptainiut) he natuin festa kabin? Hit konstitusi msâ a-npanat kanan uab kuatuaf a-nbi Negara Indonesia. Ma negara nmuî taes-sutais (tanggung jawab) he npanat ma namliab uab ok-okê. Kalu konstitusi (UUD) nak onnane, hit musti tmoê tatuin in lekat, in lulut.

Nahún nâko laismae aî lasimtaus he tamolok Uab Metô, hit ka taneöp fa he ‘ttui (tlul) teiki nbi hit monit neno-neno. Nmaneo, uab i fêka nmuî fa in gramatika standar. Masi onnane, aim (eim) he tmulai nai babaun. Onlê hit tahín, Uab Metô in laistuis nmulai nbi oras kaesmutî nanaob sin kuasa-paksa a-nbi Pah Timor. Me alakun ampaer (uispaer) ma panlita (pendeta) kaesmutî-sin es, natuin kuatuaf fauk sin tulun, a-nfe sin nekan nanan neu meuptuis. Sin mepu i nafuab sulat humâ-humâ lê mapakê neu mepu Uis-Neno, onlê sul'onen6, sulsit, ma neis-neis neu Sulat Kninô7. Mepu humaf i namfau es ka matuï fa nain neik Uab Metô, me matlakab nâko uab bian lê mapakê a-nbi Pah Seranî, nane eslê uab Ibrani, Yunani, Latín, Jerman, Olain8 (Balanâ) ma Portukis (Portugés). Kanan tuis nâko kulu-sranî lê mamotâ ma masounû neu kuan-kuan es a-ntulun tosranî (toslanî) he nânoinâ ma nahín toesranî in nesan. Me oras salit nane namtís, mepu humaf i onhe masaitan. Masi matutan, in a-ntû neu baha lasiklei (greja). In ka ntea fa monit sekuler (kaägama ini) – ntomneu to-amfaut in monit sosial humaf bian.

Haefes au ‘nen tuaf bian namolok, nak Uab Metô lof ka nmaet fa kalu ataibetî (ataimaû) ma ataitais, amamat ma amneukbako (amneuktabako) abitin kuan fê eskin. Hanaf i lo ntom. Me hit musti tahín, ka ala fa sin – abitin kuan – es musti npanat uab i nanoeba. Hit ok-okê – ataibetî ma ataitais, ânosomnanû ma ataikalét (ataibistidu), amnasit ma munif, apaokuan ma anaolalan – musti tpaloil (tperkat) ma tpanat uab i natuin hit molok neno-neno. Afi hit beï ma naï mafefâ-sin nabelak nain kit uab amasat i henait hit tamliab ma tafinib neu batan amunit. Es onnane, aim he nekmesê-ansaomesê kit tpaloil ma tpaek hit uab teik nek-amlilat (nekmalinat) piuta. Kaisâ tamaebok, kaisâ tneknuâ!

On hantobes, sekau es a-nloim he nsiap museum neu in uab? Au uäkâ, ka tít fa es. Somak in ka nsinmakan fa in uabe nobamesen. Nbi oras hit taloitan museum neu uab-es, hit musti taloitan es a-ntein neu in to(b) ma kanan lasi amasat onlê tekanab (takanab), toni (natoni), ne(l), sít, ‘tekâ (‘kakê), nuü (nuän), bonet (hering), ma humaf bian. Hau afuat-es, oras in a-nluin, in neik nain ini ‘baän, taün, toen, slekin, non, ketan, mafon, sufan ma fuan. Uabe msâ onnane; lekâ uab-es namneuk nâko pah-pinan, in a-nlem nok uab-tuaf sin tenab, lisan, nono, ‘takaf, sailumat, laün-laban, koâ, ma humaf bian. Tpanat uab amonit nalekoneis nâko tamonib tafanî uab amates! Uamnanû neu uab amonit ok-okê!

Yogyakarta, 16 Funhâ 2006

1 Npoi nbi Microsoft Encarta Encyclopedia Deluxe 2000; mamnaitî nâko Discover Magazine, Funnuâ 1993
2 Kuatuaf amaneot a-nbi Pah Austarali. Sin metan onlê atoin-Papua (nbi Indonesia ma PNG).
3 Neis nâko tuaf juta 10 es a-npake, neisneis a-nbi Tanzania ma Kenya (on uab resmi). Nbi Tanzania in a-njail uab resmi natuin Presiden Julius Kambarage Nyerere in mepu he nfit nasaeb uab Afrika.
4 Kanaf i, masi nem nâko monê (Belu), mapakê on kanaf bian neu Uab Metô.
5 Nâko situs Ethnologue: Languages of the World, 14th Edition
6 Onlê Klei Katolik in Katekismus in Nesan
7 Nbi Klei Katolik hit tahín Sulat Knino lê P. Vincent Leko, SVD nok in atulun-sin natlakab neu Uab Metô nâko versi Uab Jerman Katholische Schulbibel.
8 Tekas lê mapakê namfau nbi tekanab, onlê Kopna-m-Olain, Lulai-m-Baoknaes.

* Atuis ma asinmak-uab, natua es Yogyakarta
Situs uab: http://www.uabmeto.cjb.net/

1 comment:

Anonymous said...

yang belum saya ketahui adalah mengapa bahasa yang digunakan oleh ATONI METO disebut bahasa Dawan dan bukan UAB METO?

Hanfuaf Nonô Fauk ntomneu Uab Metô

Natuin laistenab nak Uab Metô, lê a-nmuî kanaf humaf bian onlê METO, UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, TIMOR, TIMORESE, TIMOL, TIMOREESCH, TIMOREEZEN, DAWAN, TIMOR DAWAN, RAWAN, ma humaf bian (sumber: taklik teu i), ka nnès fa nâko tuaf 0.75 juta (baca: nol koma juta bôhitumním) es naüabe (= namolke) (sumber: the Indonesian Heritage, Language and Literature, 1998) nbi kabupaten (distrik) teun nok dialek (logat) humâ-humâ, au utenab ak uab i musti napèn hormat ma mateab neu pah-pinan nfunamnatéf. Au 'bèt an kanaf UAB METO fun in es mapakê namfau nnèsi nbi Pah Metô. Kanaf teun lê, natuin au tenab, nebè' mapakê msâ eslê UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, ma DAWAN.

Kanaf DAWAN nane kanaf “matâteme”, fun fêka tít fa tuaf es nahín (kalu au ka 'san) lekâ kanaf nane nemantea atoin-Metô sin luekkin ma in nâko mé. Tuaf aüab Labit (= Uab Indonesia) sin, natám nok atoin-Metô sin kuk, onlêhe npaek tekas BAHASA DAWAN he nlekan neu UAB METO. Au uäkâ ak atoin-Metô namfau ma atoni biakini msâ a-nkios nak kanaf DAWAN nfain-on tekas Labit neu kanaf UAB METO. Lê i nebè'i nfain alasan nansâ es tekas i mapakê a-nbi bale-bale. Lasi i nabè'i ntom nak oras tuafes a-ntek kanaf aî tekas i, tuafes aî tuafin lê namolok nokne lof nalulub neöp neu Uab Meto aî neu atoin-Metô. Natuin hanaf i, natuin au lomit, 'bèt an kanaf nua in lê i nfain on judul neu blog i, nok tuis DAWAN nbi 'takaf nabit.

Tabê ma pules nâko blog tuaf,

Yohanes Manhitu

ymanhitu@ymail.com

Yogyakarta, 14 Funboësamnuâ 2007