Monday, January 21, 2008

Sít Ok-okê nèk Uab Metô Namliab Molok


Atuis: Yohanes Manhitu

ONLÊ hit tít ma tahín, síte biasa mamoëk nèk nót ma hanfuaf, somak musik instrumental onlê Beethoven aî Mozart ini es haef namfau ka nmuî fa hanfuaf, alaha alat musik in hanne nmes kun. Nbi Timor, nès-nès a-nbi aonbian neontés, haef namfau hit a-tnen piusbijól lê ka nok fa sít, alaha letis ma kasit (nbi Noemuti, hai mihín apisut-es nâko Tôbalâ [to’bala’], eslê Tua Maria Opat). Masi onnane, munî i sít lê mabiab nok hanfuaf es namfau nnès. Ma hanfuaf-sin lê mapakê nane biasa mamnaitî nâko asíte in molok aî tuaf anenat sini.

Ntomneu mepu he tamliab uab kuatuaf, onlê Uab Metô ma uab humaf bian, au utenab ak sít humâ-humâ lê mamoëk nèk uab kuatuaf nabè'i ntulun he npanat uab nane. Fun natuin kanan sít alumat, uab-es nabè'i nmoin ma namlia nbi pahe ma kuane nanan, ma to(b) ok-okê nâko liänâ talantea amnasit lof nahín, kalu sin a-nsimakan sít, sin lof a-nsin natuin. Nmataul nok lasi i, au kuk umlilê fun munî i asít nèk Uab Metô fê namfau ma asinmakte msâ fê esan. Nane ‘takaf alekot mesê neu uab i in monit. Fun henait uab-es nabè' namlia, in musti mapakê nabala nbi in amolok sin mepu ma monit neno-neno. Hit musti tamlilê fun a-nbi bale-bale lê namolok Metô, fê a-nmuî asít nua aî teun. Tafnekan he namfau ntèn. Nbi TTS, hit tahín Sius Ottu nâko Oinlasi lê fê natutan in mepu talantea oras i. Neonfaukâ i msâ a-nmuî asít feü nâko Soë, onlê Amsal Tunliu ma in aokbiakin a-nbi Grup Nekmesê. Nbi Oekusi, nmuî Lindo Kaesnube, Inacio Soares, ma Adelino de Almeida. Tuaf teun’in i nsin nèk Uab Metô dialek/logat Oekusi. Oke-msâ nbi TTU, hit tahín asít fauk es munî i nsin nèk Uab Metô; ese eslê Laurenzo Amaunut. Nâko un-unû, hit tahín ma tsí “Tebe Onnana” nâko Amarasi. Neu, kalu onanne, hit nabè' ma musti tamlilê fun a-nbi hit pahe nmuî asít namfau es naäitî molok ma pahe in kanan natuin sít alumat lê namlileb hit nekak. Nâko bale-bale lê matekâ i, hit lof fê he tafnekan ma tpao asít nâko bale Kusâ-Manlea. Masi natuan es "pah Tetun", abitin pisâ i msâ namolok Metô onlê hit; sini biasa matekâ nak Dawan R (er).

Me kalu tkios leko-leko kanan sít apoitin munî i, hit nabè' tak sít munî i mamoëk natuin monit moderen ini. Nane naleok ma ntóm fun amolok Metô sin monit nnao natuin naomatas (perkembangan) ma produk sení msâ mamoëk natuin. Me masi onnane, hit kaisâ tapnikan sít un-unû (tradisional) lê mapakê a-nbi tofas, kbûpenâ, mhb. Kalu hit nabè' tapán ma tpanat sít nâko un-unû talantea munî i, nanao hit lof tahín meupsít in naomatas.

Haef namfau hit a-tpules ma tâlatan atoni bian, onlê solalus, tuaf anaäplenat bian, olaraga-tuaf, fun sin nèk pahe in kanan, me hit tapnikan he tfé pules neu sení-tuaf, onlê asít (mnâ ma feü), abilut (unû ma moderen), apiusbijól (nès-nès piusmetô), absoöt (asboöt), abonet (nès-nès neu amnaitnel), afutus-atenus (betî [maû] ma tais), mhb. Tuaf amfaut lê matekâ i, natuin sin mepu alekot ma amasat lê kanasnás, naätî ma nâlatan pahe in kanan ma npanat ‘maus budaya humâ-humâ, lê nabè' namneuk kalu hit, on amuït kit, tapnikan he tpanat sin nbi hit monit, nès-nès a-nbi pah moderen i. Natuin au tenab, sin ok-okê nabè' matekâ nak “meo apanat pahe ini ‘maus maüpâ” (onlê meo amakenat he npanat to(b) ma kuan).

On hantobes neu tuis tuktukâ i, au uteab pules ma seunbanit namfafau neu kanan asít, apiusbijól ma ameput ok-okê a-nbi mé-mé, lê nèk sin hinet ma manekat, natutan nèk nekan nok nanan banit alekot he nafinib Pah Timor, nès-nès neu amolok Uab Metô, (s)in sailumat ma ‘maus upmâfenâ humâ-humâ. Uamnanû neu ki, ameput amakoet ok-okê!

Yogyakarta, 21 Funmesê 2008

No comments:

Hanfuaf Nonô Fauk ntomneu Uab Metô

Natuin laistenab nak Uab Metô, lê a-nmuî kanaf humaf bian onlê METO, UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, TIMOR, TIMORESE, TIMOL, TIMOREESCH, TIMOREEZEN, DAWAN, TIMOR DAWAN, RAWAN, ma humaf bian (sumber: taklik teu i), ka nnès fa nâko tuaf 0.75 juta (baca: nol koma juta bôhitumním) es naüabe (= namolke) (sumber: the Indonesian Heritage, Language and Literature, 1998) nbi kabupaten (distrik) teun nok dialek (logat) humâ-humâ, au utenab ak uab i musti napèn hormat ma mateab neu pah-pinan nfunamnatéf. Au 'bèt an kanaf UAB METO fun in es mapakê namfau nnèsi nbi Pah Metô. Kanaf teun lê, natuin au tenab, nebè' mapakê msâ eslê UAB ATONI PAH METO, UAB PAH METO, ma DAWAN.

Kanaf DAWAN nane kanaf “matâteme”, fun fêka tít fa tuaf es nahín (kalu au ka 'san) lekâ kanaf nane nemantea atoin-Metô sin luekkin ma in nâko mé. Tuaf aüab Labit (= Uab Indonesia) sin, natám nok atoin-Metô sin kuk, onlêhe npaek tekas BAHASA DAWAN he nlekan neu UAB METO. Au uäkâ ak atoin-Metô namfau ma atoni biakini msâ a-nkios nak kanaf DAWAN nfain-on tekas Labit neu kanaf UAB METO. Lê i nebè'i nfain alasan nansâ es tekas i mapakê a-nbi bale-bale. Lasi i nabè'i ntom nak oras tuafes a-ntek kanaf aî tekas i, tuafes aî tuafin lê namolok nokne lof nalulub neöp neu Uab Meto aî neu atoin-Metô. Natuin hanaf i, natuin au lomit, 'bèt an kanaf nua in lê i nfain on judul neu blog i, nok tuis DAWAN nbi 'takaf nabit.

Tabê ma pules nâko blog tuaf,

Yohanes Manhitu

ymanhitu@ymail.com

Yogyakarta, 14 Funboësamnuâ 2007